Zawsze powtarzała, że człowieka należy wspominać przy cieście, herbacie i śmiechu, a nie przy spuszczonych głowach. Dlatego co roku w dniu jej urodzin zapraszałem najbliższych. Na stole lądował sernik według jej przepisu, mocna herbata w dzbanku i czekoladowe cukierki, które podjadała wieczorami, choć uparcie twierdziła, że za słodyczami nie przepada. Przychodzili dawni znajomi, sąsiedzi, czasem ktoś z pierwszych pracowników drukarni.
Opowiadaliśmy te same historie i śmialiśmy się w tych samych miejscach. O tym, jak Anna pomyliła drogę do Giżycka i kazała mi jechać za traktorem, bo rolnik na pewno wie, gdzie jest jezioro. O tym, jak spała na dwóch zsuniętych krzesłach, pilnując nocnego nakładu. W tym roku wszystko miało wyglądać tak samo.
Przynajmniej ja tak myślałem. Na tydzień przed spotkaniem Wiktoria weszła do kuchni z telefonem w dłoni. Nawet nie usiadła. Stanęła przy wyspie i powiedziała tonem, jakim informuje się o zmianie godziny dostawy:
– Trzeba odwołać to spotkanie dla Anny.
Podniosłem głowę znad listy zakupów. – Jakie spotkanie? Spojrzała na mnie zniecierpliwiona. – No to coroczne z tymi wszystkimi starszymi ludźmi.
Przez chwilę nie odpowiedziałem. Długopis znieruchomiał mi w palcach. – To są nasi przyjaciele – powiedziałem spokojnie. – I przychodzą w dniu urodzin twojej teściowej.
Data jest taka sama od lat. – Wiem, Henryku. Właśnie dlatego mówię wcześniej. Mam wtedy sesję reklamową, a wieczorem przyjęcie.
Potrzebujemy całego parteru. – Potrzebujemy – wtrącił się Łukasz, wchodząc do kuchni. – Tato, proszę cię, nie rób z tego problemu. – Nie robię problemu.
Przypominam, że od wielu lat ten dzień był zarezerwowany. Wiktoria odłożyła telefon na blat. – Nie można co roku zamieniać domu w muzeum przeszłości. Poczułem, jak coś zaciska mi się pod mostkiem.
– Ten dom powstał dzięki Annie. – Nikt tego nie kwestionuje – wtrącił Łukasz. – Ale trzeba iść do przodu. Patrzyłem na niego dłużej, niż zamierzałem.
W jego twarzy wciąż czasem widziałem chłopca, który biegł do matki z rozbitym kolanem. Ale tamtego chłopca już nie było. – Dobrze – powiedziałem. – Porozmawiamy później.
Nie porozmawialiśmy. Dwa dni później zauważyłem, że z komody w salonie zniknęła porcelanowa filiżanka Anny. Potem jej książki. Następnego ranka puste miejsce po ślubnym albumie.
Wiktoria krążyła po domu z miarką, ustawiała wazony, przesuwała fotele i robiła zdjęcia telefonem. Kiedy zapytałem, gdzie są rzeczy Anny, odpowiedziała, że tylko porządkuje przestrzeń. W piątek w południe zobaczyłem przy tylnym wyjściu cztery kartonowe pudła. Jedno było niedomknięte.
Wystawał z niego róg starej fotografii. Uniosłem wieko. W środku leżały zdjęcia Anny, jej listy, ślubny album, książki i mała drewniana szkatułka, którą dostała od swojej matki. Serce mi zamarło.
– Wiktoria! – zawołałem. Przyszła po chwili, wyraźnie niezadowolona. – Co się stało?
– Co to ma znaczyć? – wskazałem pudła. – Mówiłam. Przygotowuję salon do zdjęć.
– To są rzeczy Anny. – Wiem. Dlaczego leżą przy drzwiach? Wzruszyła ramionami.
– Bo nie pasują do wnętrza. Te ramki są stare, książki mają wyblakłe grzbiety, a ta szkatułka wygląda jak z targu staroci. W kadrze wszystko się gryzie. Patrzyłem na nią i nie mogłem uwierzyć, że mówi to tak spokojnie.
– Odłóż wszystko na miejsce. – Nie będę układać z powrotem czegoś, co za chwilę znowu trzeba będzie wynosić. – Odłóż – powtórzyłem. Westchnęła.
– Za późno. Dwie inne paczki już wyrzuciłam. Coś we mnie pękło. – Co zrobiłaś?
Mój głos odbił się od ścian. Wiktoria cofnęła się o krok. – Nie krzycz na mnie. – Wyrzuciłaś zdjęcia mojej żony bez pytania.
Na korytarzu pojawił się Łukasz. – Co tu się dzieje? – Twoja żona wyrzuca rzeczy twojej matki – powiedziałem. Spojrzał najpierw na pudła, potem na Wiktorię.
Czekałem, aż zapyta, co dokładnie wyrzuciła. Czekałem, aż choć raz stanie po stronie pamięci o Annie. On jednak zacisnął szczękę i zwrócił się do mnie:
– Tato, natychmiast przeproś Wiktorię. Nie byłem pewien, czy dobrze usłyszałem.
– Za co? – Za to, że podniosłeś na nią głos. – Ona wyrzuciła pamiątki po twojej matce. – Można było porozmawiać normalnie.
Wskazałem na pudła. – To według ciebie jest normalne? Łukasz zrobił krok w moją stronę. – Albo teraz ją przeprosisz, albo wyjdziesz z domu przed rozpoczęciem sesji.
W salonie zapadła cisza. Spojrzałem na ścianę nad komodą. Jeszcze rano wisiał tam portret Anny. Teraz został tylko jaśniejszy prostokąt na tapecie i mały haczyk.
Patrzyłem na to puste miejsce, aż przestałem czuć złość. Zostało tylko zmęczenie. – Dobrze – powiedziałem cicho. – Skoro tak, odejdę.
Wyszedłem tylnymi drzwiami bez płaszcza. Dopiero na schodach poczułem, jak zimny deszcz osiada mi na karku i wsiąka w koszulę. Nie wróciłem po kurtkę. Pojemniki stały przy bocznej bramie za wysokim żywopłotem.
Mokre gałęzie ocierały mi się o ramiona, kiedy szedłem w stronę śmietnika. Jeden z czarnych worków leżał rozerwany na mokrym betonie. Spod folii wystawały kawałki kartonu, stara gazeta i znajoma złota ramka. Schyliłem się tak gwałtownie, że zakręciło mi się w głowie.
To było nasze zdjęcie z Mazur. Szkło pękło na trzy części, a twarz Anny przecinała cienka rysa. Przykucnąłem przy worku i zacząłem wyciągać wszystko po kolei. Nie zważałem na błoto ani na deszcz.
Mokre fotografie kleiły mi się do palców. Na jednej Anna siedziała na pomoście z podwiniętą spódnicą. Na innej trzymała Łukasza na rękach, kiedy miał może dwa lata. Znalazłem kilka listów, ale atrament już się rozmazywał.
Była też stara, złożona na pół teatralna ulotka. Pamiętałem ten wieczór. Poszliśmy na amatorski spektakl, choć byłem wykończony po całym dniu pracy. Anna śmiała się tak głośno, że ludzie odwracali głowy.
„Nie patrz na nich, Heniek! Jak coś jest śmieszne, to trzeba się śmiać. ” Otarłem ulotkę rękawem i wsunąłem ją pod koszulę. Pojemnik był prawie pusty.
Na dnie leżały tylko mokre skrawki papieru. Musieli rano zabrać część odpadów. Wtedy zobaczyłem fotografię przyklejoną do bocznej ścianki pojemnika. Oderwałem ją ostrożnie.
Anna stała obok naszej pierwszej maszyny drukarskiej. Miała jasną bluzkę, włosy związane chustką i ślad czarnej farby na policzku. Odwróciłem zdjęcie. Na odwrocie, wyblakłym długopisem, napisała: „Zobaczysz, Heniek, jeszcze zbudujemy coś własnego.
” Przesunąłem kciukiem po jej piśmie. Przez ponad czterdzieści lat trzymałem tę fotografię w ramce. Teraz znalazłem ją w błocie obok pustej butelki i mokrego kartonu po mleku. Właśnie wtedy zrozumiałem, że nie wrócę do tego domu jako człowiek, który za kilka godzin da się przeprosić i usiądzie cicho przy stole.
Wróciłem do środka przez kuchnię. W salonie stały już ogromne lampy na metalowych statywach. Młody człowiek przesuwał fotel, a kobieta w szerokich spodniach układała poduszki. Wiktoria zerknęła na mnie tylko na chwilę.
– Henryku, uważaj. Masz brudne buty. Nie odpowiedziałem. Łukasz stał przy oknie i rozmawiał przez telefon.
Kiedy mnie zobaczył, zasłonił mikrofon dłonią. – Tato, przejdzie ci. Tylko nie rób teraz przedstawienia. Spojrzałem na niego, ale nie znalazłem już niczego, co chciałbym powiedzieć.
Poszedłem do swojego pokoju. Torbę spakowałem kilka dni wcześniej, choć sam przed sobą udawałem, że to tylko porządki. Włożyłem dwie koszule, sweter, lekarstwa i teczkę z dokumentami. Dodałem mokre fotografie, listy i ulotkę teatralną.
Na koniec wyjąłem z szuflady mały zegarek Anny. Nie działał od lat, ale zabrałem go ze sobą. Stefan przyjechał po kwadransie. Nie pytał, co się wydarzyło.
Spojrzał na moją torbę, potem na mokre zdjęcia wystające z teczki i tylko otworzył bagażnik. – Dokąd jedziemy, Heniek? – Do tego małego pensjonatu na starym mieście. Ruszyliśmy bez pożegnania.
Po drodze zadzwoniłem do Jerzego. – Chcę, żebyś od dziś zatrzymał wszystkie prywatne wydatki Łukasza i Wiktorii opłacane z pieniędzy drukarni. Karty, samochód, restauracje, ubrania, wyjazdy. Wszystko.
Jerzy milczał przez chwilę. – Jesteś pewien? – Tak. Dom zostaw w spokoju.
Nie chcę ich wyrzucać na ulicę. Niech po prostu zaczną żyć z własnych pieniędzy. Kiedy się rozłączyłem, poczułem nie ulgę, lecz zmęczenie. Jakbym dopiero teraz zdjął z pleców ciężar, który nosiłem tak długo, że zapomniałem o jego istnieniu.
W pensjonacie dostałem niewielki pokój z oknem wychodzącym na brukowaną ulicę. Rozłożyłem mokre fotografie na białym ręczniku i suszyłem je hotelową suszarką. Najdłużej patrzyłem na Annę stojącą przy starej maszynie. Dopiero wtedy przyznałem przed sobą, że przez ostatnie lata znosiłem zbyt wiele.
Nie dlatego, że nie umiałem się bronić. Bałem się ciszy. Bałem się pustego mieszkania i wieczorów, kiedy nie miałbym do kogo powiedzieć choćby jednego słowa. Następnego dnia wyszedłem na spacer.
Było chłodno, ale przestało padać. Po kilkunastu minutach usłyszałem muzykę, śmiech i czyjś donośny głos dochodzący z pobliskiego domu kultury. Wszedłem tylko po to, żeby się ogrzać. Na końcu korytarza jedne drzwi były uchylone.
Zajrzałem do środka. Na niewielkiej scenie stało kilka starszych osób. Kobieta w czerwonych okularach machała plikiem kartek. Kiedy mnie zobaczyła, klasnęła w dłonie.
– Nareszcie! Pan jest tym nowym aktorem. – Nie, ja tylko…
Nie pozwoliła mi dokończyć. Podeszła, wcisnęła mi do ręki scenariusz i wskazała wolne miejsce na scenie.
– Wyjaśnienia później. Teraz proszę czytać od trzeciej strony. – Chyba zaszło jakieś nieporozumienie – powiedziałem, trzymając scenariusz, jakbym dostał cudzą dokumentację. – Ja naprawdę tylko wszedłem się ogrzać.
Kobieta w czerwonych okularach spojrzała na mnie ponad oprawkami. – Oczywiście. Wszyscy tak mówią na początku. – Ale ja nie jestem aktorem.
– Tym lepiej. Aktorzy mają czasem za dużo nawyków. – Proszę pani…
– Danuta. Po prostu Danuta.
A teraz trzecia strona, druga scena. Wojciech zachorował i wyjechał na leczenie. Do premiery zostało niewiele czasu, więc nie możemy tu urządzać przesłuchań przez pół dnia. Chciałem odłożyć kartki na najbliższe krzesło, ale Danuta już wskazywała mi miejsce przy drewnianej ladzie.
– Tylko kilka zdań. Potem pan sobie pójdzie, skoro tak bardzo panu zależy. Westchnąłem i otworzyłem scenariusz. Sztuka opowiadała o właścicielu starej księgarni.
Jego dzieci chciały wyrzucić większość książek, odnowić lokal i urządzić modne miejsce z kawą, muzyką i drogimi ciastkami. Stary człowiek miał podobno przestać żyć przeszłością i pogodzić się z tym, że świat się zmienia. Już po pierwszej stronie poczułem nieprzyjemny ucisk w żołądku. Czytałem jednak równo, sucho, jak dawniej odczytywałem pracownikom zasady bezpieczeństwa przy maszynach.
– Nie możecie usunąć tych półek, ponieważ stanowią część wyposażenia lokalu. Danuta skrzywiła się. – Pan nie składa reklamacji. Pan walczy o swoje życie.
– Czytam dokładnie to, co jest napisane. Słowa się zgadzają. – Człowieka nie ma. Czytałem dalej.
Mój bohater sprzeczał się z córką, która chciała wyrzucić stare rachunki, listy i fotografie zmarłej matki. W scenariuszu były to tylko rekwizyty. Dla mnie przestały nimi być. Dotarłem do zdania, przy którym głos uwiązł mi w gardle.
– Tych rzeczy nie wolno ruszać. – Głośniej – poleciła Danuta. Spojrzałem na kartkę, ale widziałem mokrą fotografię Anny przyklejoną do ściany pojemnika. Pęknięte szkło, twarz przeciętą rysą.
– Tych rzeczy nie wolno ruszać – powtórzyłem. Tym razem mój głos zabrzmiał inaczej. – Dla was to papier, kurz i stare ramki. Dla mnie to całe życie.
Jeżeli je wyrzucicie, nie zrobicie tu więcej miejsca. Zostawicie tylko pustkę. Zapadła cisza. Dopiero po chwili zorientowałem się, że ostatnich dwóch zdań nie było w scenariuszu.
Danuta nie przerwała mi. Kobieta stojąca po drugiej stronie lady patrzyła na mnie zupełnie inaczej niż wcześniej. Miała krótkie, siwe włosy i ciepłe, uważne oczy. – No dobrze – odezwała się w końcu Danuta.
– To już coś. Zamknąłem scenariusz. – To już wszystko? – Nie, to dopiero początek.
Chcę, żeby zastąpił pan Wojciecha. Pokręciłem głową. – Nie. To wykluczone.
– Dlaczego? – Bo przez całe życie pracowałem przy maszynach drukarskich. Potrafię ocenić papier, ustawić kolor i usłyszeć, że urządzenie źle pracuje. Ale nie potrafię występować na scenie.
Siwowłosa kobieta oparła dłonie na ladzie. – Masz głos, pamięć i charakter. Reszty można się nauczyć. – A pani to?
– Irena. Gram właścicielkę sklepu obok i od razu uprzedzam, że w sztuce jestem bardziej kłopotliwa niż w życiu. Danuta podała mi drugi egzemplarz tekstu. – Proszę przyjść jutro.
Chociaż raz. Potem zdecydujemy. – Ja już zdecydowałem. – Oczywiście.
Dlatego trzyma pan scenariusz pod pachą. Spojrzałem w dół. Rzeczywiście nadal go trzymałem. – Przyjdę jeszcze jeden raz.
Wyłącznie po to, żeby państwu pomóc. – Wszyscy przychodzą drugi raz tylko po to, żeby pomóc – odparła Danuta. Kiedy wyszedłem z domu kultury, telefon zaczął wibrować. Dzwonił Łukasz.
Nie odebrałem. Dopiero później Jerzy opowiedział mi, co wydarzyło się w domu po moim wyjeździe. Łukasz próbował zapłacić kartą za kolację. Rachunek wynosił ponad tysiąc złotych.
Terminal odrzucił płatność. Spróbował drugi raz, potem użył innej karty. Ta również nie zadziałała. Musiał zapłacić z własnego konta.
Następnego ranka dostał wiadomość, że samochód używany na koszt drukarni ma zostać zwrócony. Wiktoria wpadła w złość. Nie dlatego, że odszedłem. Nie dlatego, że kazano mi opuścić dom.
Była wściekła, ponieważ część zdjęć nie wyszła tak, jak planowała. Brakowało rodzinnych dekoracji, a światło w pustym salonie okazało się zbyt zimne. „Sprowadź go z powrotem” – miała powiedzieć Łukaszowi. „Niech przestanie zachowywać się jak obrażone dziecko i wszystko odblokuje.
”
Tego samego dnia wróciłem na próbę. Poznałem pozostałych członków zespołu. Irena była kiedyś bibliotekarką, Bogdan pracował na kolei, Zofia była pielęgniarką, a Ewa uczyła muzyki. Nikt nie zapytał, ile mam pieniędzy, gdzie mieszkam ani czym jeżdżę.
Interesowało ich tylko, czy pamiętam tekst i czy przyniosłem własny kubek, bo w kuchni ciągle brakowało czystych. Podczas jednej ze scen Irena miała wyśmiać mojego bohatera za jego upór. – Panie właścicielu – powiedziała przesadnie słodkim tonem – gdyby pański charakter był książką, nikt nie dotarłby dalej niż do pierwszej strony. Zgodnie ze scenariuszem powinienem się obrazić.
Zamiast tego odpowiedziałem:
– A gdyby pani była książką, stałaby pani w dziale sensacji, z ostrzeżeniem dla czytelników. Przez sekundę nikt się nie odezwał. Potem Bogdan wybuchnął śmiechem, za nim Zofia, Ewa i Danuta. Irena oparła się o ladę, śmiejąc się tak mocno, że musiała zdjąć okulary.
Stałem nieruchomo, zaskoczony własnymi słowami. Po chwili poczułem, że sam zaczynam się śmiać. Najpierw cicho, prawie niepewnie, potem coraz głośniej. Nie pamiętałem, kiedy ostatni raz śmiałem się w ten sposób.
Bez ostrożności, bez patrzenia, czy komuś to przeszkadza. Anna zawsze śmiała się całym ciałem. Ja po jej śmierci jakby zapomniałem, że też potrafię. Wieczorem w pensjonacie zobaczyłem kilkanaście nieodebranych połączeń od Łukasza.
Przez chwilę trzymałem telefon w dłoni, potem wyłączyłem dźwięk, położyłem aparat ekranem do dołu i otworzyłem scenariusz na trzeciej stronie. Tym razem zacząłem czytać nie dlatego, że obiecałem pomóc. Chciałem wiedzieć, co wydarzy się dalej. Łukasz próbował dowiedzieć się, gdzie jestem, już następnego ranka.
Najpierw skontaktował się z Jerzym. O ich rozmowie dowiedziałem się później, kiedy Jerzy przyszedł do pensjonatu z kilkoma dokumentami. Znałem go od ponad trzydziestu lat i po sposobie, w jaki odłożył teczkę na stół, od razu wiedziałem, że mój syn nie był w dobrym nastroju. – Był u mnie – powiedział Jerzy.
– Chciał wiedzieć, dlaczego karty przestały działać i kto nakazał zwrot samochodu. – I co mu odpowiedziałeś? – Prawdę. Powiedziałem, że samochód, sprzęt i pieniądze należą do ciebie.
Że przez lata pozwalałeś mu z nich korzystać, ale nigdy nie przekazałeś mu prawa własności. Łukasz miał dostęp do kart, kont i samochodu wyłącznie dlatego, że sam mu go udzieliłeś. Jerzy twierdził, że po drugiej stronie zapadła długa cisza. – Był przekonany, że wszystko już dawno jest jego.
Nie zdziwiło mnie to. Łukasz od lat żył tak, jakby rzeczy pojawiały się same. Samochód stał przed domem, więc nim jeździł. Karta działała, więc płacił.
Nigdy nie pytał, kto podpisuje dokumenty ani kto bierze odpowiedzialność, kiedy coś idzie źle. – Zapytał też, gdzie jesteś – dodał Jerzy. – Powiedziałeś mu? – Nie.
Kiwnąłem głową. Tego samego dnia Łukasz pojechał do jednej z drukarni. Później Roman opowiedział mi dokładnie, jak to wyglądało. Syn spodziewał się chyba niewielkiego, zakurzonego zakładu z dwiema starymi maszynami.
Tymczasem wszedł do hali, w której pracowało kilkadziesiąt osób. Zobaczył nowoczesne urządzenia, stosy papieru i palety gotowych książek. Roman przyjął go w swoim małym biurze. Znał Łukasza od dziecka, ale mój syn najwyraźniej ledwo go pamiętał.
– To wszystko nadal działa? – zapytał podobno, rozglądając się przez szybę na halę. – Działa i ma się dobrze. Potem Łukasz zaczął zadawać pytania: kto zarządza produkcją, kto podpisuje umowy, ile jest maszyn.
Roman słuchał go przez chwilę. – Naprawdę nigdy nie rozmawiałeś o tym z ojcem? – zapytał. Łukasz nie odpowiedział.
Wtedy Roman opowiedział mu, jak zaczynałem. Nie jako właściciel, lecz jako zwykły drukarz, który wracał do domu z farbą pod paznokciami i szumem maszyny w głowie. Pracowałem nocami, bo tylko wtedy mogłem korzystać ze starego sprzętu po niższej cenie. Kiedy maszyna się psuła, sam ją rozkręcałem.
Kiedy brakowało ludzi, pakowałem zamówienia. Anna prowadziła zeszyty z wydatkami, odbierała telefony, składała kartony, choć rano musiała iść do własnej pracy. Roman powiedział Łukaszowi, że pierwsze większe zamówienie dostaliśmy tylko dlatego, że Anna przekonała właściciela małej księgarni, by dał nam szansę. Łukasz słuchał podobno w milczeniu.
Pierwszy raz usłyszał te historie. Nie dlatego, że wcześniej je przed nim ukrywaliśmy. Po prostu nigdy nie zapytał. Ja w tym czasie ćwiczyłem do kolejnej próby.
Danuta zatrzymała mnie już po pierwszej scenie. – Znowu czytasz poprawnie – powiedziała. – Ale poprawnie to za mało. – Wczoraj mówiłaś, że było dobrze.
– Wczoraj przez chwilę przestałeś grać. Dzisiaj znowu chowasz się za tekstem. Pomyśl o jednej osobie. O kimś, dla kogo broniłbyś tego sklepu, nawet gdyby wszyscy uznali cię za starego głupca.
Nie musiałem się zastanawiać. Zobaczyłem Annę przy pierwszej maszynie, z chustką na włosach, zmęczoną, z plamą farby na policzku. Powtórzyłem scenę. Tym razem Danuta mi nie przerwała.
Po próbie wszyscy usiedli przy długim stole w małej salce obok sceny. Rozmawiali o afiszach i programach. Okazało się, że nie mają na nie pieniędzy. Ktoś zaproponował drukowanie pojedynczych kartek na domowej drukarce.
– Mogę to załatwić – powiedziałem. Danuta spojrzała na mnie podejrzliwie. – Za ile? – Za nic.
– Za darmo nie istnieje. – W druku istnieje, kiedy zna się odpowiednich ludzi. Nie powiedziałem, że ci ludzie pracują dla mnie. Obiecałem afisze, programy i kilka większych plakatów.
Kiedy wkładałem scenariusz do teczki, wysunęła się z niej fotografia Anny. Irena podniosła ją, zanim zdążyłem się schylić. – Piękna kobieta. Twoja żona?
Kiwnąłem głową. Zobaczyła pomarszczone brzegi i plamy po wodzie. – Co się stało ze zdjęciem? Przez chwilę chciałem skłamać.
Powiedzieć, że wylała się herbata albo że znalazłem je na strychu. Zamiast tego opowiedziałem jej o pudłach, śmietniku i rzeczach Anny uznanych za niepasujące do wnętrza. Irena oddała mi fotografię bardzo ostrożnie. – Wyrzuciła przedmioty – powiedziała.
– Ale wspomnień nie może ci zabrać. Wieczorem Stefan pokazał mi wpis Wiktorii. Pisała o trudnej sytuacji rodzinnej, o starszym człowieku, który nagle opuścił dom, odciął bliskich od pieniędzy i karał ich za próbę wprowadzenia zmian. Ani słowem nie wspomniała o fotografiach Anny.
Przeczytałem wpis do końca, potem oddałem Stefanowi telefon. – Nie odpowiesz? – zapytał. Nie.
Położyłem fotografię Anny na stole i otworzyłem scenariusz. Wiktoria miała swoją wersję wydarzeń. Ja nie zamierzałem krzyczeć głośniej. Zamierzałem żyć tak, żeby prawda sama stała się widoczna.
Próby szybko przestały być czymś przypadkowym. Przychodziłem do domu kultury trzy razy w tygodniu, zawsze kilka minut przed czasem. Nadal wszystkim powtarzałem, że tylko zastępuję Wojciecha, ale coraz częściej łapałem się na tym, że układam dzień pod teatr. Największy problem miałem z monologiem pod koniec drugiego aktu.
Mój bohater stał wtedy sam w księgarni otoczony pudłami. Dzieci tłumaczyły mu, że stare listy, fotografie i drobiazgi po zmarłej żonie nie mają żadnej wartości. Za pierwszym razem zacząłem dobrze. – Wy patrzycie na te rzeczy i widzicie kurz – przeczytałem.
– Ja patrzę i widzę…
Urwałem. Przed oczami stanęła mi mokra fotografia Anny, rozbita ramka i czarny worek leżący przy pojemniku. Poczułem ten sam chłód na karku, choć w sali było duszno. – Dalej!
– powiedziała cicho Danuta. Spróbowałem jeszcze raz. Nie dałem rady. Odłożyłem kartki na ladę.
– Tego nie umiem powiedzieć. Danuta podeszła bliżej. – Możemy skrócić scenę. Nie musisz się męczyć.
– Właśnie muszę. – Spojrzałem na tekst. Był poprawny, ale zbyt gładki. Brzmiał jak coś wymyślonego przez człowieka, który nigdy nie wyciągał własnego życia z błota.
– Mogę zmienić kilka zdań? Sens zostanie ten sam. Danuta długo mi się przyglądała. – Spróbuj.
Wziąłem ołówek i usiadłem przy stole. Skreślałem powoli, dopisywałem, znowu skreślałem. Nikt mnie nie poganiał. Kiedy wróciłem na scenę, dłonie miałem zimne.
– Wy mówicie, że to tylko papier i drewno – zacząłem. – Że nowe meble są więcej warte, bo błyszczą i pasują do ścian. Ale jedna wyrzucona fotografia może ważyć więcej niż wszystko, co tu wstawicie. Bo mebel można kupić drugi, a człowieka, który patrzy z tego zdjęcia – już nie.
W sali zrobiło się cicho. Tym razem nie zgubiłem głosu. Danuta zamknęła swój egzemplarz. – Zostawiamy – powiedziała.
Kilka dni później pojechałem do drukarni sprawdzić próbny wydruk afiszy. Roman czekał na mnie przy maszynie z arkuszem w ręku. – Łukasz był tu znowu. – Po co?
– Nie zapytałem – odparł Roman – ale i tak opowiedział. Syn chciał zobaczyć stare dokumenty i fotografie z początków zakładu. Roman wyjął wtedy z szuflady drugą odbitkę zdjęcia Anny przy pierwszej maszynie. Tę samą chwilę, tylko sfotografowaną z innego kąta.
Na odwrocie Anna napisała: „Nie pozwól, żeby nasz syn dostał wszystko bez wysiłku. ” Pamiętałem ten napis. Zrobiła go po jednej z naszych pierwszych większych wypłat. Łukasz był wtedy mały, a my rozmawialiśmy o tym, jak łatwo zepsuć dziecko, dając mu za dużo i za wcześnie.
Roman powiedział, że Łukasz długo patrzył na fotografię. – Pierwszy raz wyglądał nie tylko na przestraszonego – dodał. – Wyglądał, jakby było mu wstyd. Chciałem wierzyć, że to coś znaczy.
Wiktoria jednak szybko znalazła dla niego wygodniejsze wyjaśnienie. Według niej wszystko, co robiłem, było starannie przygotowanym przedstawieniem. Teatr miał być kolejnym sposobem na wzbudzenie współczucia. Zamiast zadzwonić do mnie, Łukasz wynajął człowieka, który miał mnie śledzić.
Dowiedziałem się o tym później od Jerzego. Detektyw chodził za mną przez kilka dni. Widział, jak rozmawiam z kierownikami drukarni, jak jadę tramwajem na próbę, jem z Ireną i Bogdanem zupę w małym barze, a potem wracam pieszo przez rynek. Nie znalazł żadnych tajemniczych doradców ani ludzi, którzy mną sterowali.
Zobaczył tylko moje nowe życie. Podczas kolejnej próby zapomniałem jednej kwestii. Irena stała naprzeciwko mnie i czekała. Przez sekundę w głowie miałem pustkę.
Zamiast przerwać, spojrzałem na nią i powiedziałem:
– Jeżeli naprawdę chcecie wszystko wyrzucić, zostawcie chociaż jedno krzesło, żebym miał na czym usiąść, kiedy zatęsknicie za człowiekiem, którego właśnie usuwacie. Irena odpowiedziała bez chwili wahania:
– A kto powiedział, że zatęsknimy? – Każdy tęskni. Tylko nie każdy ma odwagę przyznać, że za późno.
Danuta podniosła rękę. – Stop. Pomyślałem, że zepsułem scenę. Ona jednak uśmiechnęła się.
– Tego nie było w tekście. – Zapomniałem swojej kwestii. – To zapominaj częściej. Zostawiamy te wersje.
Pod koniec tygodnia Roman przyniósł gotowe afisze. Na górze widniał tytuł sztuki, niżej nazwiska aktorów. Między nimi moje imię: Henryk. Wieczorem w pensjonacie postawiłem afisz na stoliku obok fotografii Anny.
Dotknąłem palcem jej uśmiechu. – Widzisz, Aniu – szepnąłem. – Jeszcze potrafię zacząć od nowa. Raport detektywa trafił do Łukasza pod koniec tygodnia.
Nie widziałem go wtedy, ale Jerzy opowiedział mi później, co się w nim znalazło. Kilkanaście zdjęć, godziny obserwacji i krótkie notatki zapisane rzeczowym, chłodnym językiem. Na żadnym z tych zdjęć nie wyglądałem jak człowiek zagubiony. Na jednym stałem w drukarni przy dużym stole i omawiałem z Romanem próbny wydruk.
Na drugim rozmawiałem z kierownikiem zmiany. Było też zdjęcie z małej kawiarni niedaleko domu kultury. Siedziałem przy zwykłym drewnianym stole z Ireną, Bogdanem i Zofią. Przede mną stała herbata w szklance, a obok talerzyk z niedojedzonym kawałkiem szarlotki.
Opowiadałem coś, gestykulując ręką. Na zdjęciu się uśmiechałem. Nie do aparatu. Nie wiedziałem, że ktoś mnie obserwuje.
Łukasz szukał człowieka słabego, samotnego i rozbitego. Zobaczył ojca, któremu po odejściu z domu jakby łatwiej było oddychać. Jerzy powiedział mi, że Łukasz długo przeglądał fotografie, wracając kilka razy do tej samej. Wiktoria znalazła dla nich własne wyjaśnienie.
– On to robi specjalnie – powiedziała podobno. – Wie, że jest obserwowany. Udaje szczęśliwego, żeby zrobić z nas potwory. Łukasz nie odpowiedział.
Zaproponowała wtedy, żeby pojechali do teatru razem. Chciała wejść podczas próby, zażądać rozmowy i przy wszystkich powiedzieć, że uciekłem z domu tylko po to, by karać rodzinę. Po raz pierwszy Łukasz odmówił. Nie zrobił tego z odwagi, raczej ze wstydu.
Nie chciał, żeby obcy ludzie usłyszeli, dlaczego naprawdę odszedłem. Kilka dni później Wiktoria straciła reklamowe zlecenie. Miała przygotować sesję w domu z eleganckim samochodem przed wejściem i wnętrzem urządzonym tak, żeby wyglądało na życie bez żadnych problemów. Tyle że samochodu już nie było, a na korzystanie z całego domu nie wyraziłem zgody.
Do tego po jej wcześniejszym wpisie zaczęły pojawiać się pytania o rodzinny konflikt. Firma wybrała kogoś innego. Wiktoria zadzwoniła do Łukasza i przez kilkanaście minut krzyczała, że przeze mnie traci pracę i wiarygodność. Jerzy spotkał się z moim synem następnego dnia.
Przekazał mu dokładnie to, o co prosiłem. Nie zamierzałem przywracać kart ani oddawać samochodu. Nie będę już opłacał drogich kolacji, ubrań ani weekendowych wyjazdów. Jednocześnie nie chciałem zostawić ich bez środków do życia.
Przez kilka miesięcy byłem gotów pokrywać podstawowe rachunki za dom, ogrzewanie i zwykłe zakupy. Mieli czas, żeby uporządkować swoje sprawy i zacząć żyć z własnych pieniędzy. – Twój ojciec się nie mści – powiedział Jerzy Łukaszowi. – Po prostu przestał finansować życie, na które sam nigdy byś sobie nie pozwolił.
To zdanie musiało zaboleć bardziej niż odmowa. Ja tymczasem coraz gorzej spałem. Premiera zbliżała się szybko. Na próbach znałem tekst niemal na pamięć, ale im mniej zostawało czasu, tym większy czułem lęk.
Pewnego wieczoru zostałem w sali po wyjściu pozostałych. Danuta składała krzesła pod ścianą, a ja siedziałem na brzegu sceny ze scenariuszem na kolanach. – Myślisz o ucieczce? – zapytała.
– Codziennie. – To dobrze. – Co w tym dobrego? – Tylko człowiek bez wyobraźni wcale się nie boi.
Przez chwilę milczałem. – Przemawiałem przed setkami pracowników – powiedziałem. – Rozmawiałem z bankami, dostawcami, ludźmi, którzy czekali tylko na jeden błąd. Nigdy nie miałem problemu z mówieniem.
– Bo mówiłeś o pracy. – Tak. – A teraz masz mówić o sobie. Skinąłem głową.
To właśnie było najgorsze. Na scenie nie mogłem schować się za liczbami ani dokumentami. Musiałem pokazać obcym ludziom żal, którego przez lata nie potrafiłem pokazać nawet własnemu synowi. Danuta usiadła obok mnie.
– Nie musisz udawać odwagi – powiedziała. – Wystarczy, że wyjdziesz na scenę mimo strachu. Następnego dnia wróciłem na próbę, potem przyszedłem na kolejną. Ćwiczyłem wejścia, ruch przy ladzie, pauzy i sposób, w jaki miałem trzymać pudełko z listami.
Irena uparcie poprawiała mi kołnierzyk, Bogdan mylił drzwi, a Danuta krzyczała, że wszyscy mówią za szybko. W pewnym momencie telefon Danuty zadzwonił. Spojrzała na ekran i od razu się uśmiechnęła. – Wojciech – powiedziała i włączyła głośnik.
Usłyszeliśmy zmęczony, ale pogodny głos. Wojciech powiedział, że czuje się lepiej i że ktoś wysłał mu nagranie jednej z naszych prób. Obejrzał je dwa razy. – Henryk – zwrócił się do mnie.
– Podobno cały czas mówisz, że tylko mnie zastępujesz, bo tak było ustalone. Już nie jest. Nie wrócę do tej roli, nawet jeśli zdążę wyjść z leczenia przed premierą. Ty ją znalazłeś.
Teraz należy do ciebie. Nie wiedziałem, co odpowiedzieć. Patrzyłem na scenariusz, na własne notatki na marginesach i na zakreślone zdania. Po raz pierwszy dotarło do mnie, że nie jestem tu tylko na chwilę.
Nie wypełniałem pustego miejsca po innym człowieku. Miałem własne miejsce. O tym, co działo się w domu, dowiadywałem się urywkami – czasem od Jerzego, czasem od Stefana, a czasem z krótkich wiadomości, których nie otwierałem od razu. Między Łukaszem a Wiktorią było coraz gorzej.
Ona domagała się, żeby sprowadził mnie z powrotem albo przynajmniej zmusił do przywrócenia kart i samochodu. Któregoś wieczoru Łukasz wreszcie zapytał ją wprost:
– Dlaczego wyrzuciłaś rzeczy mamy? Wiktoria podobno nawet nie przerwała składania ubrań. – Bo były stare i niepotrzebne.
To były jej zdjęcia, listy, których nikt nie czytał, jakieś tanie figurki i pudełka pełne śmieci. Łukasz milczał. – Twój ojciec wykorzystuje pamięć o Annie, żeby wszyscy czuli się winni – dodała. – Zawsze tak robi.
Wystarczy, że pokaże smutną minę i już każdy ma go przepraszać. To właśnie wtedy, jak później powiedział mi Jerzy, Łukasz spojrzał na żonę inaczej. Nie jak na kobietę, którą trzeba bronić przed trudnym ojcem, ale jak na kogoś zupełnie obcego. Poszedł do małej komórki obok garażu.
Wiktoria trzymała tam rzeczy, które miały zostać wyniesione albo oddane. Za pustymi torbami i starym stojakiem na ubrania znalazł karton zaklejony tylko z jednej strony. Nie zdążyła go wyrzucić. W środku nie było drogich przedmiotów.
Leżały tam jego dziecięce rysunki, pierwsze szkolne fotografie i kartki z życzeniami, które robił dla Anny. Był bilet z naszej pierwszej wspólnej podróży nad Bałtyk. Łukasz miał wtedy sześć lat i przez połowę drogi pytał, czy z samochodu będzie widać morze. Anna zachowała nawet muszelkę, którą wtedy znalazł.
Owinęła ją w kawałek waty i włożyła do pudełka po zapałkach. Była też programka z dziecięcego przedstawienia. Łukasz grał w nim drzewo. Miał jedno zdanie, którego uczyliśmy się z nim przez cały tydzień.
Anna siedziała w pierwszym rzędzie i biła brawo tak głośno, jakby syn dostał główną rolę. Na dnie kartonu leżało kilka listów. Jeden z nich był zaadresowany do mnie. Łukasz przeczytał go.
Anna napisała, że kochamy syna tak bardzo, iż czasem odbieramy mu możliwość nauczenia się odpowiedzialności. Prosiła, żebym nie ratował go za każdym razem, gdy popełni błąd. Bała się, że jeśli dostanie wszystko bez wysiłku, pewnego dnia uzna naszą troskę za coś, co mu się należy. Nie wiem, ile razy Łukasz przeczytał te słowa.
W tym samym czasie ja ćwiczyłem finałowy monolog. Danuta ustawiła na scenie trzy puste kartony i jedno krzesło. Mój bohater miał stanąć pośrodku księgarni, z której wyniesiono już prawie wszystko. Wcześniej mówiłem ten tekst z gniewem.
Każde zdanie brzmiało jak oskarżenie. Chciałem, żeby sceniczne dzieci poczuły wstyd. Tego dnia zacząłem inaczej. Spokojnie.
– Możecie zabrać regały, stół i lampę – powiedziałem. – Możecie przemalować ściany i wyrzucić wszystko, co nie pasuje do waszego nowego życia. Ale ja nie muszę zostać w miejscu, w którym przestaliście widzieć we mnie człowieka. Zrobiłem pauzę.
– Dom nie kończy się wtedy, gdy człowiek zamyka drzwi. Dom kończy się wtedy, gdy musi prosić o prawo do własnych wspomnień. Kiedy skończyłem, Irena długo mi się przyglądała. – Już nie próbujesz ich pokonać – powiedziała.
– Kogo? – Wszystkich. Syna, jego żonę, ludzi z tej sztuki. Wcześniej mówiłeś ten monolog tak, jakbyś chciał udowodnić, że masz rację.
– Uśmiechnęła się lekko. – A teraz po prostu idziesz dalej. Te słowa zostały ze mną do wieczora. Nie wiedziałem wtedy, że Łukasz stał tego dnia po drugiej stronie drzwi domu kultury.
Datę premiery znalazł na afiszu. Przyszedł podczas próby i zatrzymał się w korytarzu. Drzwi do sali były zamknięte, ale ze środka dochodziły głosy i śmiech. Podobno usłyszał mnie wyraźnie.
Śmiałem się z Bogdana, który po raz trzeci pomylił wejście i zamiast na scenę wszedł do schowka na szczotki. Mój syn stał pod drzwiami kilka minut. Nie wszedł, nie zapukał. Wrócił do samochodu, zanim ktokolwiek go zobaczył.
Kiedy powiedział Wiktorii, że zna datę premiery, zażądała, żeby tam nie szedł. – On na pewno opowie wszystkim o zdjęciach – mówiła. – Zrobi z nas potwory. Łukasz po raz pierwszy jej nie uspokajał.
Nie obiecał, że zostanie w domu. Nie powiedział też, że pójdzie. Po prostu milczał. Na ostatniej próbie Danuta weszła do sali z kartką w ręku.
Poczekała, aż wszyscy ucichną. – Mam wiadomość – oznajmiła. – Nie zostało ani jedno wolne miejsce. Bogdan gwizdnął.
Zofia klasnęła, a Irena ścisnęła mnie za ramię. Spojrzałem na pustą scenę i poczułem, jak serce zaczyna mi bić szybciej. Jeszcze niedawno bałem się, że na premierę nikt nie przyjdzie. Teraz bałem się, że przyjdą wszyscy.
W dniu premiery obudziłem się przed świtem. Przez kilka minut leżałem nieruchomo i patrzyłem w sufit. W pokoju było cicho, tylko za oknem przejechał pierwszy tramwaj. Wstałem.
Ogoliłem się dwa razy w tym samym miejscu i długo wybierałem koszulę. Biała wydawała mi się zbyt uroczysta, niebieska zbyt codzienna. W końcu założyłem tę, którą Anna lubiła najbardziej. Mówiła, że wyglądam w niej poważnie, ale nie ponuro.
Przed wyjściem podszedłem do stolika. Fotografia Anny stała obok afisza. Wziąłem ją do ręki i przez chwilę patrzyłem na jej uśmiech. – No dobrze, Aniu – powiedziałem cicho.
– Idziemy. Wsunąłem zdjęcie do wewnętrznej kieszeni marynarki. Za kulisami panował chaos. Bogdan zgubił kapelusz, choć leżał przed nim na krześle.
Zofia szukała sztucznego klucza do księgarni. Ewa twierdziła, że ktoś przestawił jej nuty, mimo że w naszym przedstawieniu nie było żadnych nut. Irena kłóciła się z Danutą o zielony szal. – Ten kolor robi ze mnie chorą papugę – powtarzała.
– Właśnie dlatego pasuje do tej postaci – odpowiadała Danuta. W tym samym momencie Bogdanowi odpadł guzik od kamizelki. Zofia wyjęła z torebki igłę, ale nie mogła nawlec nici, więc trzech dorosłych ludzi próbowało jej pomagać. Patrzyłem na to wszystko i nagle przestałem myśleć o widowni.
Te drobne sprawy okazały się lepsze niż wszystkie ćwiczenia oddechowe Danuty. Kiedy wyjrzałem przez szczelinę w kurtynie, sala była już prawie pełna. Widziałem rodziny aktorów, znajome twarze z okolicy, starsze małżeństwa i grupę pracowników drukarni. Roman siedział w trzecim rzędzie.
Nie zauważyłem Łukasza. Później dowiedziałem się, że przyszedł sam. Wiktoria odmówiła. Powiedziała, że nie będzie uczestniczyć w amatorskiej samodziałalności urządzonej po to, żeby ją upokorzyć.
Łukasz wszedł tuż przed zgaszeniem świateł i usiadł w ostatnim rzędzie. Danuta ustawiła nas za kulisami. – Nikt dziś nie umiera – powiedziała. – Najwyżej pomyli drzwi.
Bogdan podniósł rękę. – To już zrobiłem na próbie, więc mam doświadczenie. Kurtyna się rozsunęła. Pierwsze sekundy pamiętam jak przez mgłę.
Światła były mocniejsze, niż się spodziewałem. Nie widziałem twarzy, tylko ciemną przestrzeń i rzędy sylwetek. Potem usłyszałem pierwszą kwestię Ireny. Odpowiedziałem.
Kolejne słowa przyszły same. Kiedy powiedziałem pierwszą zabawną kwestię, sala się roześmiała. Ten dźwięk uderzył we mnie jak ciepłe powietrze. Dodał mi siły.
W następnej scenie zrobiłem dłuższą pauzę, niż planowaliśmy. Publiczność ucichła. Poczułem, że czeka na moje słowa. Po raz pierwszy zrozumiałem, co znaczy trzymać uwagę całej sali.
Nie przez pieniądze, nie przez stanowisko. Ludzie chcieli słuchać. W ostatnim akcie zostałem na scenie sam. Księgarnia była prawie pusta.
Stało tylko krzesło, stara lada i karton z listami po zmarłej żonie mojego bohatera. Podniosłem pudełko. – Mówicie, że to tylko papier – zacząłem. – Pożółkłe zdjęcia nie pasują do nowych ścian, a stare listy zajmują miejsce.
Ale człowiek nie składa życia z nowych mebli. Składa je z głosów, dotyku, zapachu herbaty i twarzy, których kiedyś nie będzie już można zobaczyć inaczej niż na fotografii. Zrobiłem krok w stronę widowni. Wtedy go zauważyłem.
Łukasz siedział w ostatnim rzędzie. Sam, bez Wiktorii, patrzył na mnie nieruchomo. Nasze spojrzenia spotkały się. Przez ułamek sekundy wrócił cały ból.
Pudła, śmietnik, pusta ściana, jego głos żądający przeprosin. Mogłem zmienić tekst, mogłem powiedzieć coś tylko do niego. Nie zrobiłem tego. – Człowiek może stracić dom, meble i życie, do którego przywykł – mówiłem dalej.
– Ale nie musi zostać tam, gdzie przestano go szanować. Czasem trzeba zamknąć jedne drzwi, żeby zobaczyć, że inne od dawna czekały otwarte. Łukasz spuścił wzrok. Ja dokończyłem monolog.
Kiedy zapadła ciemność, przez sekundę panowała absolutna cisza. Potem sala wybuchła oklaskami. Wyszliśmy do ukłonów. Ludzie wstawali z miejsc.
Irena ściskała mnie za rękę. Bogdan prawie nadepnął mi na but. Danuta pchnęła mnie krok do przodu. Roman wręczył mi bukiet.
– Za wszystkie lata, szefie. Danuta objęła mnie mocno. – Bez ciebie nie byłoby tego przedstawienia. Wokół mnie byli ludzie, którzy śmiali się, gratulowali i dotykali mojego ramienia.
Nie dlatego, że coś ode mnie chcieli. Cieszyli się razem ze mną. Wtedy zobaczyłem Łukasza przy wejściu za kulisy. Patrzył na mnie tak, jakby widział mnie pierwszy raz.
Podszedł powoli. – Tato, musimy porozmawiać. Trzymałem bukiet w jednej ręce. Drugą Irena właśnie ciągnęła mnie do wspólnego zdjęcia.
Spojrzałem na syna spokojnie. – Dzisiaj nie – powiedziałem. – Dzisiaj jestem z nimi. Porozmawiamy, kiedy będziesz gotów mówić prawdę.
Kilka dni po premierze Łukasz zadzwonił do mnie sam. Nie prosił, żebym wrócił. Nie mówił też o kartach, samochodzie ani domu. – Tato, możemy się spotkać?
– zapytał. Umówiliśmy się w małej kawiarni niedaleko rynku. Przyszedłem wcześniej i usiadłem przy stoliku pod oknem. Zamówiłem herbatę.
Kiedy Łukasz wszedł, niósł karton przyciśnięty do piersi. Postawił go ostrożnie na krześle obok. – Znalazłem to w komórce – powiedział. Nie musiałem pytać, co jest w środku.
Widziałem wystające rogi dziecięcych rysunków, pożółkłe koperty i programkę ze szkolnego przedstawienia. Na samym wierzchu leżała muszelka owinięta watą. Anna zachowała ją po naszym pierwszym wyjeździe nad morze. Łukasz usiadł naprzeciwko mnie.
Przez chwilę obaj milczeliśmy. – Przepraszam – powiedział w końcu. Nie odpowiedziałem od razu. – Za co dokładnie?
Podniósł wzrok. Widziałem, że to pytanie go zabolało, ale nie uciekł od niego. – Za to, że kazałem ci przeprosić Wiktorię, chociaż wyrzuciła rzeczy mamy. Za to, że stanąłem po jej stronie, zanim w ogóle zapytałem, co się stało.
Za to, że przez lata korzystałem z twoich pieniędzy, samochodu i pracy, jakby wszystko mi się należało. – Zacisnął dłonie na brzegu stołu. – I za to, że próbowałem zrobić z ciebie człowieka, który nie wie, co robi. Wynająłem kogoś, żeby cię śledził.
Chciałem udowodnić, że ktoś tobą kieruje, bo łatwiej było mi w to uwierzyć, niż przyznać, że po prostu odszedłeś ode mnie z własnej woli. Słuchałem go spokojnie. To nie były ładne słowa przygotowane wcześniej pod to, żeby zamknąć temat. Mówił powoli, czasem się zatrzymywał, ale nie szukał wymówek.
– Przeczytałem list mamy – dodał. – Ten, w którym napisała, że jeśli zawsze będziesz mnie ratował, pomylę miłość z obowiązkiem. Dokładnie to zrobiłem. – Anna znała ludzi lepiej niż ja – powiedziałem.
– Wiem. Herbata zdążyła ostygnąć. – Wybaczysz mi? – zapytał.
Westchnąłem. – Tak. Na jego twarzy pojawiła się ulga, ale uniosłem rękę. – Tylko nie myl wybaczenia z powrotem do tego, co było.
Ulga zniknęła. – Nie wrócą karty. Nie dostaniesz z powrotem samochodu. Nie będę już płacił za życie, którego sam nie potrafisz utrzymać.
Łukasz spuścił wzrok, ale skinął głową. – Rozumiem. – Możesz zacząć pracę w jednej z drukarni. Zwyczajnie.
Bez specjalnego stanowiska, bez gabinetu i bez nazwiska, które otwiera wszystkie drzwi. Spojrzał na mnie uważnie. – Co miałbym robić? – To, od czego zaczynają inni.
Nauczyć się zamówień papieru, terminów, reklamacji. Zobaczyć, jak wygląda dzień ludzi, dzięki którym przez lata mogłeś żyć wygodnie. A jeśli sobie nie poradzisz, przynajmniej będziesz wiedział, że próbowałeś sam. Milczał przez chwilę.
– Zgadzam się. Nie wiedziałem, czy wytrzyma, ale pierwszy raz od dawna nie obiecywałem mu, że wszystko będzie dobrze. Dałem mu tylko szansę. Wiktoria nie przyjęła nowych zasad.
Kiedy zrozumiała, że pieniądze nie wrócą, a dom przestanie być tłem dla jej sesji i spotkań, spakowała część rzeczy i wyjechała do znajomej. Nie było wielkiej awantury ani dramatycznego pożegnania. Po prostu zniknęła z domu, który bez samochodu, pieniędzy i ludzi do obsługi przestał wyglądać tak, jak chciała. Ja też nie wróciłem.
Wynająłem niewielkie mieszkanie niedaleko teatru. Miało dwa pokoje, małą kuchnię i balkon wychodzący na podwórze. Sam wybierałem talerze, zasłony i lampę do czytania. Po raz pierwszy od lat nikt nie mówił mi, co pasuje do wnętrza.
Na jednej ze ścian powiesiłem zdjęcie Anny. Nie w rogu. Na środku. Jedno z pustych pomieszczeń przy drukarni oddałem naszej grupie teatralnej.
Roman pomógł ustawić niewielką scenę. Przywieźliśmy składane krzesła, stare reflektory i ciężką kotarę, którą Irena od razu uznała za zbyt ciemną. Obok powstała mała pracownia. Drukowaliśmy tam afisze, programy i zaproszenia, czasem także wiersze ludzi, którzy przez całe życie pisali do szuflady.
W dniu urodzin Anny znów zaprosiłem bliskich. Tym razem spotkaliśmy się w teatralnym foyer. Na ścianach wisiały odnowione fotografie. Nie wszystkie udało się uratować, ale te, które zostały, oprawiliśmy na nowo.
Była Anna na Mazurach, Anna z Łukaszem na rękach i Anna przy pierwszej maszynie drukarskiej. Przyszli dawni znajomi, pracownicy, sąsiedzi i cała trupa. Łukasz zjawił się trochę później. Przyniósł dużą paczkę.
W środku była odrestaurowana ramka, a w niej zdjęcie młodej Anny stojącej obok mnie przy naszej pierwszej maszynie. Szkło było nowe, drewno naprawione, ale na odwrocie zachowano jej napis: „Zobaczysz, Heniek, jeszcze zbudujemy coś własnego. ”
Przez chwilę nie mogłem mówić. Objąłem syna.
Nie tak, jak obejmuje się człowieka, któremu wszystko zostało zapomniane, ale jak kogoś, kto dopiero zaczyna rozumieć. Wieczór skończył się późno. Kiedy ostatni goście wyszli, zostałem sam na scenie. Za kulisami Irena kłóciła się z Bogdanem o ostatni kawałek sernika.
Danuta śmiała się tak głośno, że słyszałem ją mimo zamkniętych drzwi. Położyłem fotografię Anny obok nowego scenariusza. Patrzyłem na jej twarz i po raz pierwszy nie czułem, że idąc dalej, zostawiam ją za sobą. To właśnie ona nauczyła mnie zaczynać od nowa.
Opuściłem dom, w którym przestano mnie zauważać. Przypadkiem wszedłem na scenę i znalazłem ludzi, przy których znowu poczułem, że żyję.