Wychowałam dziewięcioro dzieci siostry, a najmłodszy po latach przyniósł mi jej list ze starej kaplicy
Kuba położył metalowe pudełko na kuchennym stole tak ostrożnie, jakby w środku były nie papiery, tylko coś żywego. Był już wyższy ode mnie, miał szesnaście lat i ten sam sposób marszczenia brwi co moja siostra Marta, kiedy nie wiedziała, od czego zacząć rozmowę. W zlewie stał garnek po pomidorowej, na krześle wisiała bluza najmłodszej dziewczyny, a z pokoju obok dobiegał śmiech dwóch starszych chłopaków, którzy udawali, że uczą się do matury.
— Ciociu — powiedział Kuba. — Ja chyba wiem, gdzie jest mama.
Nie spytałam od razu, co wygaduje. Przy dziewięciorgu dzieciach człowiek uczy się, że najpierw trzeba nalać herbaty, a dopiero potem słuchać rzeczy, których nie chce się usłyszeć. Wstawiłam czajnik, choć ręce miałam zajęte ścierką, i dopiero wtedy usiadłam naprzeciw niego.
Martę straciliśmy dwanaście lat wcześniej, w listopadową noc, kiedy wichura pozrywała dachówki z remizy i powaliła stare topole przy drodze na cmentarz. Jej mąż, Krzysiek, zmarł pół roku wcześniej na raka, a ona została sama z dziewięciorgiem dzieci. Część była ich biologiczna, część wzięli jako rodzina zastępcza, ale Marta nie dzieliła ich nigdy na „swoje” i „czyjeś”.
Tego wieczoru zadzwoniła do mnie podczas kolacji.
— Irena, przyjedź na godzinę. Muszę podjechać do miasta. Dzieci już po kąpieli, tylko Kuba marudzi.
Pojechałam, bo mieszkałyśmy trzy ulice od siebie, w tym samym małym miasteczku pod Łomżą. Pamiętam zapach jej domu: mokre kurtki w przedpokoju, mleko grzane dla małego i pasta do podłogi, którą Marta kupowała w osiedlowym sklepie. Zostawiła mi klucze na kredensie, poprawiła szalik i powiedziała, że wróci zanim starsi skończą oglądać film.
Nie wróciła.
Auto znaleziono rano za zakrętem, przy lesie, zgniecione przez konar. Drzwi od strony kierowcy były otwarte. Policjant, który prowadził sprawę, starszy aspirant Madej, powtarzał nam, że rzeka jest blisko, noc była ciemna, a wichura zrobiła swoje. Szukali jej strażacy, sąsiedzi, chłopi z okolicznych wsi. Przez dwa tygodnie każdy przynosił coś do jedzenia, a potem zapadła cisza.
Miałam wtedy czterdzieści lat, własne dorosłe życie i męża, który nie potrafił zrozumieć, że nie mogę oddać tych dzieci do placówek. W sądzie rejonowym miałam już podpisane pełnomocnictwa i dokumenty o tymczasowej opiece, bo Marta rok wcześniej, po śmierci Krzyśka, uparła się, żebyśmy załatwiły wszystko „na wszelki wypadek”. Śmiałam się z niej wtedy w kancelarii, że wymyśla nieszczęścia. Później nosiłam te papiery w torebce jak przepustkę do każdego sekretariatu, przychodni i banku.
Dwanaście lat minęło w rytmie obiadów, wywiadówek, rachunków za prąd i rozmów z PCPR-em. Uczyłam się kupować buty po trzy pary naraz, podpisywać zgody na wycieczki, liczyć zasiłki i odkładać po trochu na pogrzebowe długi, które zostały po Krzyśku. Starsze dzieci pomagały, ale też miały do mnie żal. Najbardziej Ewelina, najstarsza, która w wieku siedemnastu lat prała ubrania rodzeństwa i patrzyła na mnie tak, jakbym ukradła jej młodość razem z matką.
Kuba miał cztery lata, kiedy Marta zniknęła. Przez pierwszy rok zostawiał przy bramie kamyki, „żeby mama wiedziała, gdzie wejść”. Potem przestał pytać.
A teraz siedział przede mną z pudełkiem.
— Znalazłem je pod deską na strychu — powiedział. — Chciałem schować tam stare komiksy. Były listy. I zdjęcie.
Otworzył wieczko. W środku leżał medalik Marty, kilka kartek przewiązanych granatową wstążką i pożółkłe zdjęcie starej kaplicy przy nieczynnym cmentarzu ewangelickim za wsią. Znałam to miejsce. Dzieciaki chodziły tam palić papierosy, a dorośli mówili, żeby nie łazić, bo strop siada.
Na pierwszej kartce Marta napisała: „Jeśli ktoś z dzieci to znajdzie, nie idźcie na policję w naszym mieście. Jedźcie do kaplicy po zmroku. Nie ufajcie tym, którzy najgłośniej mnie szukali”.
Przeczytałam to dwa razy. Czajnik kliknął, ale nikt nie wstał.
— Ile czasu to masz? — spytałam.
Kuba spuścił wzrok.
— Od tygodnia. Bałem się. Potem ktoś zaczął do mnie pisać z pustego konta. Że są sprawy, których się nie rusza. Że mama dawno powinna zostać wspomnieniem.
Nie krzyczałam. Przy dziewięciorgu dzieciach człowiek krzyczy tylko wtedy, gdy naprawdę nie ma już innego narzędzia. Wyjęłam telefon, zadzwoniłam do Eweliny i powiedziałam, żeby przyszła bez pytań.
Pojechaliśmy we troje, moim starym oplem, drogą mokrą po deszczu. Ewelina siedziała z tyłu, spięta, z rękami w kieszeniach. Przez całą drogę mówiła tylko o tym, że trzeba było od razu zadzwonić do kogoś „wyżej”, do komendy wojewódzkiej, do prokuratury, gdziekolwiek poza naszym powiatem.
Kaplica wyglądała gorzej niż na zdjęciu. Drzwi wisiały krzywo, w środku pachniało wilgocią i zgniłymi liśćmi. Za ołtarzem, a raczej za resztką desek, znaleźliśmy wąskie zejście do dawnej piwnicy.
Marta siedziała na skrzynce pod ścianą, w szarym płaszczu i czapce naciągniętej na włosy.
Przez chwilę patrzyłam na nią jak na kogoś podobnego do mojej siostry. Była starsza, wychudzona, z twarzą człowieka, który długo nie spał spokojnie. Kuba zrobił krok pierwszy. Potem drugi. Marta podniosła rękę, ale nie dotknęła go od razu, jakby bała się, że nie ma prawa.
— Kubuś — powiedziała tylko.
Ewelina nie podeszła.
— Dwanaście lat — odezwała się sucho. — Wiesz, ile to jest?
Marta opuściła rękę.
Opowiedziała nam wszystko powoli, z przerwami. Krzysiek przed śmiercią znalazł dokumenty, z których wynikało, że ktoś przy fundacji pomagającej rodzinom zastępczym wyprowadza pieniądze, a przy okazji przyspiesza decyzje o dzieciach, kiedy w grę wchodziły znajomości i koperty. Miał kopie przelewów, notatki z nazwiskami i fragmenty akt, których nie powinien widzieć. Po jego śmierci Marta dostała telefon, potem zdjęcie Kuby pod przedszkolem, potem wiadomość z planem lekcji Eweliny.
— Madej? — spytałam, bo nazwisko samo stanęło między nami.
Marta skinęła głową. Nie tłumaczyła więcej niż trzeba. Wystarczyło.
Tamtej nocy, gdy jechała do miasta, ktoś miał przekazać jej resztę papierów. Zamiast tego auto zajechało jej drogę. Uciekła z samochodu zanim konar przygniótł maskę. Madej znalazł ją w lesie przed strażakami. Powiedział, że jeżeli wróci, dzieci trafią tam, gdzie on będzie chciał, a najstarszym przypomni się jakieś „problemy wychowawcze”.
— Mogłaś przyjść do mnie — powiedziałam.
Marta spojrzała na mokrą podłogę.
— Przyszłam raz. Stałam pod twoim blokiem. Widziałam, jak Kuba wychodził z tobą do przedszkola. A za wami stał samochód Madeja.
Nie miałam na to odpowiedzi.
Kopie dokumentów były ukryte w metalowej skrzynce pod podłogą starej letniej kuchni, za dawnym domem Krzyśka. Nie pojechaliśmy tam sami. Ewelina, mądrzejsza od nas wszystkich, już z drogi wysłała zdjęcia listów koleżance z Warszawy, która pracowała w kancelarii prawnej. Rano sprawą zajęła się prokuratura spoza naszego powiatu.
Powrót Marty nie był żadnym pięknym zakończeniem. W domu dzieci stały w przedpokoju jak po pogrzebie, tylko bez czarnych ubrań. Jedne ją objęły, inne nie. Paweł wyszedł na klatkę schodową i długo siedział na schodach. Ewelina zaparzyła herbatę, postawiła kubek przed matką i powiedziała:
— Nie wiem, czy umiem się cieszyć.
Marta trzymała kubek obiema rękami.
— Nie proszę, żebyś umiała od razu.
Teraz mijają trzy miesiące. Sprawa nadal idzie przez prokuraturę, są przesłuchania, stare akta, ludzie, którzy nagle niewiele pamiętają. Marta mieszka na razie w małym pokoju przy kuchni. Czasem pomaga przy kolacji, czasem siedzi przy oknie i patrzy, jak najmłodsi wracają ze szkoły.
W ostatnią niedzielę zrobiłam rosół i schabowe, jak zawsze, bo przy takim domu niedziela musi mieć jakiś porządek. Przy stole było ciasno. Kuba podał Marcie sól, a Ewelina po chwili przesunęła w jej stronę talerz z ogórkami.
Nikt tego nie skomentował.
Po obiedzie Marta wstała i zaczęła zbierać talerze. Chciałam powiedzieć, że nie musi, ale ugryzłam się w język. W naszej kuchni przez lata brakowało jej miejsca. Teraz nie wiedzieliśmy jeszcze, jak je zrobić, więc zaczęliśmy od najprostszej rzeczy: od podania sobie naczyń nad stołem.