Dorota delikatnie dmuchnęła na świeżo pomalowany paznokieć i z zadowoleniem obejrzała czerwony połysk. Siedziała w kuchni, z nogą założoną na nogę, spokojna jak niedzielny poranek. Jakby właśnie nie powiedziała czegoś, od czego Michałowi kawa prawie stanęła w gardle. On zamarł przy lodówce z niedopitą filiżanką.
Zamrugał raz, potem drugi, jakby próbował upewnić się, czy dobrze usłyszał. Do jego 46. urodzin zostały dokładnie dwa dni. Zazwyczaj o tej porze mieszkanie na poznańskich Ratajach zaczynało już pachnieć smażoną cebulką, pieczonym mięsem i ogórkami kiszonymi.
Dorota kręciła się od rana do nocy między blatem a kuchenką, a Michał co chwilę zaglądał i pytał, czy może czegoś spróbować. Tym razem jednak na blacie stał tylko lakier do paznokci, szklanka wody i talerzyk z obranymi mandarynkami. – Dorota, ty tak na poważnie? – zapytał w końcu, nerwowo się uśmiechając.
– Żartujesz sobie, prawda? – Ani trochę. – Ale przecież ciocia Grażyna wczoraj dzwoniła. Pytała, czy zrobisz tę swoją pieczeń ze śliwką.
Wujek Ryszard też się wybiera, Bartek z Elżbietą, jeszcze parę osób. Z piętnaście osób się zbierze. – Świetnie. – Dorota podniosła na niego wzrok.
W jej oczach nie było ani złości, ani wahania, tylko chłodny, spokojny koniec cierpliwości. – To tę pieczeń upieczesz. Michał odstawił filiżankę na blat trochę zbyt mocno. – Ja?
Ty chyba żartujesz. – Nie żartuję. Ja pasuję. Mam strajk.
Dorota pamiętała poprzednie urodziny Michała tak dokładnie, że aż ją czasem ściskało pod żebrami. Przygotowywała się wtedy jak do wesela. Dwie doby stała przy kuchence, zrobiła trzy ciepłe dania, wielką miskę sałatki jarzynowej, śledzie, jajka faszerowane, galaretę, koreczki, półmiski z wędliną i jeszcze ciasto. Nogi wieczorem miała jak z waty, a plecy bolały ją, jakby cały dzień przerzucała węgiel w piwnicy.
Goście przyszli punktualnie całą gromadą, prawie wszyscy z pustymi rękami. Tylko ciocia Grażyna wręczyła Michałowi trzy smętne goździki z miną tak uroczystą, jakby przekazywała rodzinne srebra. Do stołu zasiedli błyskawicznie i równie błyskawicznie zaczęli czyścić półmiski. Jedli głośno i bez skrępowania, a między jednym kęsem a drugim rozdawali oceny.
– Dorotko, w sałatce jarzynowej marchewka powinna być drobniej pokrojona – pouczała ciocia Grażyna, nakładając sobie trzecią porcję. – Pieczeń trochę sucha, nie uważasz? – mruknął wujek Ryszard. – A te śledzie jakieś bez wyrazu – dorzuciła Elżbieta, krzywiąc usta.
Dorota przełykała upokorzenie razem z herbatą. Uśmiechała się sztywno, tłumaczyła, że następnym razem doprawi mocniej. Sama nie wiedziała, po co się tłumaczy. Ale prawdziwy szok przyszedł dopiero na koniec.
Kiedy goście zaczęli się zbierać, ciocia Grażyna wyjęła z ogromnej torby cały stos plastikowych pojemników. – No Dorotko kochana, zbierzemy resztki, żeby się nie zmarnowało – zarządziła tonem kierowniczki z dawnej stołówki. – Przecież szkoda wyrzucać. I zebrali.
Do pudełek trafiła połowa nietkniętej wędliny, kawałki pieczeni, resztki jajek, śledzie, sałatka upchnięta łyżką do samej pokrywki. Nawet kawałki niedojedzonego ciasta zabrali. Dorota stała przy kredensie i patrzyła, jak jej dwudniowa praca rozchodzi się po cudzych torbach. Zostawili po sobie tylko tłuste talerze, brudne sztućce i ciszę, w której człowiek nagle czuje się jak służąca we własnym domu.
Tego przedstawienia nie zamierzała powtarzać nigdy więcej. – Dorota, no jak ty sobie to wyobrażasz? – Głos Michała wyrwał ją ze wspomnienia. – To jest moja rodzina.
Oni są przyzwyczajeni, że u nas zawsze jest normalny stół. Jak ja im spojrzę w oczy? – Normalnie. Michał, prosto.
– Zakręciła buteleczkę z lakierem i popatrzyła na niego bez uśmiechu. – Twoja rodzina przychodzi się najeść za darmo. Oni nie przychodzą świętować z tobą. Oni przychodzą napchać brzuchy, a potem jeszcze mnie obgadać nad talerzem.
Michał poczerwieniał. – Przesadzasz. To są normalni ludzie. Po prostu mają swoje przyzwyczajenia.
– Cudownie. To niech swoje przyzwyczajenia zaspokajają za swoje pieniądze. Albo za twoje, skoro jesteś takim gościnnym gospodarzem. – Wstała i wskazała brodą na kuchnię.
– Kuchnia jest cała twoja. Fartuch wisi na haczyku, garnki są w dolnej szafce, patelnie pod zlewem. Ja dla nas i dla Basi zrobię mały torcik, a reszta – twoi goście, twoje menu. Najpierw wziął Dorotę na litość, że przecież rodzina, że ludzie będą gadać.
Potem zaczął o tradycji, o tym, że u nich od lat tak się robiło. Na końcu przeszedł do wstydu. – I co ja im powiem? – rozłożył ręce.
– Że moja własna żona odmówiła zrobienia obiadu na moje urodziny? Przecież ciocia Grażyna mnie żywcem zje. Dorota nawet nie podniosła głosu. To właśnie najbardziej go denerwowało.
Gdyby krzyczała, mógłby krzyczeć razem z nią. Ale ona siedziała spokojnie z tymi czerwonymi paznokciami i patrzyła na niego jak na człowieka, któremu trzeba wreszcie powiedzieć prawdę. – Michał, oni nie przychodzą dla ciebie. Przychodzą dla stołu, dla pieczeni, sałatki, śledzi.
A potem ten ktoś jeszcze ma z uśmiechem słuchać, że za słone, za kwaśne, za grubo pokrojone. Ty to bierzesz za bardzo do siebie, bo to ja stoję przy tej kuchence, nie ty. Zapadła cisza. Z klatki schodowej dobiegł stuk windy.
Michał poczerwieniał aż po uszy. – Dobrze – rzucił w końcu. – Skoro tak stawiasz sprawę, sam wszystko zrobię. – Wstał tak gwałtownie, że krzesło zapiszczało o podłogę.
– I zobaczysz, że to żadna wielka sztuka. W tym gotowaniu nie ma żadnej filozofii. Same babskie wymówki. Poszedł do sypialni i trzasnął drzwiami, aż w kredensie zabrzęczały szklanki.
Dorota została w kuchni sama i tylko cicho westchnęła. Sobota przyszła szybciej, niż Michał by sobie życzył. Od rana w kuchni było jak na zapleczu baru mlecznego w godzinach szczytu, tylko bez wprawy i bez sensu. Garnki obijały się o siebie, zlew był już po godzinie pełen brudnych misek.
Michał w kolorowym fartuchu Doroty stał nad koszem i walczył z ziemniakami. Obierki leciały wszędzie – na podłogę, pod szafki. Jedna przykleiła się nawet do nogi krzesła. Na kuchence woda groźnie bulgotała, a na patelni olej syczał tak, jakby za chwilę miał wybuchnąć.
Dorota wyszła z pokoju koło południa. Miała na sobie nową sukienkę, delikatny makijaż i tę minę kobiety, która pierwszy raz od dawna nie spieszy się do żadnego garnka. Za nią wybiegła wystrojona Basia. – Tatusiu, my idziemy!
– zawołała w stronę kuchni. – Wszystkiego najlepszego jeszcze raz. Michał wychylił się zza framugi. W jednej ręce trzymał nóż, w drugiej półobranego ziemniaka.
– Jak to idziecie? Dokąd? Goście będą za kilka godzin. – Do kina – odpowiedziała Dorota pogodnie.
– Potem pójdziemy na lody, może jeszcze do kawiarni. Nie będziemy ci przeszkadzać w tworzeniu kulinarnych arcydzieł. Basia zachichotała. – Powodzenia, szefie kuchni!
Drzwi wejściowe zamknęły się lekko, prawie wesoło, i nagle mieszkanie ucichło. Michał został sam z ziemniakami, garnkami i tym dziwnym uczuciem, że kuchnia, którą znał od lat, stała się obcym terytorium. Na początku jeszcze trzymał fason. Znalazł w internecie przepis na schab zapiekany z cebulą, majonezem i serem.
Mięso, cebula, majonez, ser. Co mogło pójść nie tak? Pokroił schab w bardzo grube plastry, bardziej przypominające kotlety dla drwala niż elegancką pieczeń. Ułożył je na blasze, posypał cebulą, polał majonezem hojnie z rozmachem – prawie pół słoika.
Na koniec zasypał tartym serem i wsunął do piekarnika, ustawiając temperaturę na maksimum. Potem zabrał się za sałatkę jarzynową i tu zaczęły się schody. Ziemniaki gotowały się za długo i rozpadały się w lepką papkę. Marchewka przeciwnie – została twarda i chrupała pod nożem.
Groszek rozsypał się po blacie. Ogórki ślizgały się w palcach tak, że Michał dwa razy zaciął się w palec. Za pierwszym razem zaklął cicho, za drugim już głośno. Krew kapnęła na deskę.
Znalazł tylko jeden plaster z Kubusiem Puchatkiem, jeszcze z czasów, kiedy Basia była mała. Po godzinie miał na stole miskę czegoś, co miało być sałatką jarzynową, ale wyglądało, jakby ktoś kroił warzywa podczas jazdy tramwajem po dziurawych torach. Wtedy z piekarnika poleciał dym. Najpierw cienka smużka, potem druga, a po chwili cała kuchnia wypełniła się ostrym, gryzącym zapachem spalenizny.
Michał otworzył drzwiczki. Ser spłynął na blachę i przypalił się na czarną skorupę, przywarł tak, jakby ktoś go przykleił cementem. Majonez zamienił się w tłustą, bulgoczącą maź, a mięso było ciemne, suche i miejscami zupełnie zwęglone. – No nie wierzę – wyszeptał.
Otworzył okno, potem drugie. Spojrzał na zegar. Było wpół do czwartej. Goście mieli przyjść o piątej.
Na stole stała krzywo wymieszana sałatka, a na blasze leżało czarne, tłuste nieszczęście. Poza tym nie było nic. Michał poczuł, jak zimny pot spływa mu po plecach. Przez kilka sekund stał na środku kuchni, patrząc to na zegar, to na blachę.
W głowie miał pustkę. Potem przyszła pierwsza myśl: zadzwonić do Doroty. Już nawet sięgnął po telefon, ale zaraz cofnął palec. Co miałby powiedzieć?
„Dorota, ratuj. Jednak gotowanie to nie są babskie wymówki. ” Przecież by się ze wstydu pod ziemię zapadł. A poza tym było już za późno.
Z czarnej skorupy na blasze nikt nie zrobi obiadu dla piętnastu osób. Zostało jedno wyjście. Żałosne, drogie, ale jedyne. Michał zerwał z siebie fartuch, chwycił kurtkę i portfel, po drodze o mało nie potykając się o własne buty.
Na klatce schodowej minął sąsiadkę z pieskiem. – Panie Michale, coś się pali? Nie odpowiedział i pognał dalej. Najbliższy supermarket był dwa kwartały dalej.
Wpadł tam zdyszany, czerwony na twarzy, z włosami potarganymi od wiatru i nerwów. Przy ladzie z gotowym jedzeniem stało kilka osób, ale Michał nie miał czasu na uprzejmości. Przecisnął się bliżej. Sałatka jarzynowa była trochę sucha po wierzchu, z majonezem przyżółkłym na krawędziach, ale była.
Śledź pod pierzynką też leżał, choć wyglądał, jakby w tej pierzynce zdążył się porządnie spocić. Buraczki puściły sok. – Poproszę półtora kilograma tej jarzynowej – powiedział szybko. – I tego śledzia też z kilogram.
Sprzedawczyni spojrzała na niego bez zdziwienia, pewnie widziała już niejednego zdesperowanego mężczyznę przed rodzinną imprezą. – Coś jeszcze? – Dwa kurczaki z rożna. Kurczaki obracały się za szybą, blade, zmęczone, ze skórką pomarszczoną i miejscami wysuszoną.
Wrzucał do koszyka kolejne rzeczy bez większego planu – tanie czekoladki, paczkę paluszków, ogórki konserwowe, plastikowe tacki z wędliną. Przy kasie serce zamarło mu na moment. – 628 złotych i 90 groszy – powiedziała kasjerka. Michał zapłacił kartą.
Terminal piknął wesoło, zupełnie nie na miejscu. To były pieniądze odłożone na zimowe opony, które już sobie nawet upatrzył w promocji. A teraz jego opony leżały w foliowych reklamówkach jako suchy kurczak, kwaśny majonez i śledź pod pierzynką. Do domu wrócił obładowany.
Kiedy wpadł do mieszkania, było już za pięć piąta. Nie myślał, tylko działał. Sałatkę przełożył do dużej szklanej misy i wygładził wierzch łyżką, ale wyglądało to tak, jakby próbował wyrównać tynk na starej ścianie. Śledzia wrzucił do drugiej miski, starając się nie patrzeć na różową wodę zbierającą się przy brzegach.
Kurczaki pokroił byle jak, razem ze skórą i kośćmi, ułożył na największym półmisku i przykrył plasterkami ogórka, żeby było ładniej. Obrusa nie znalazł – szarpał się z szafkami, aż w końcu wyciągnął pogniecioną ceratę w zielone jabłka. Stół wyglądał nieelegancko, ale przynajmniej nie był pusty. Równo o piątej rozległ się dzwonek do drzwi.
Michał wciągnął powietrze i poszedł otworzyć. Na progu stała cała delegacja. Ciocia Grażyna w bluzce w panterkę, wujek Ryszard w swetrze pamiętającym czasy pierwszego telewizora, Bartek z Elżbietą i kilka dalszych osób. Ręce mieli prawie wszyscy puste.
Ciocia Grażyna wręczyła mu jedną zmęczoną chryzantemę. – Michałku, wszystkiego najlepszego, kochany – zawołała i od razu cmoknęła go w policzek. – Ale my głodni! Od rana nic nie jadłam.
Zostawiłam sobie miejsce na Dorocine pyszności. – Ja też tylko kawę wypiłem – dodał wujek Ryszard. – Bo wiedziałem, że tu będzie konkretnie. Michał uśmiechnął się sztywno i zaprosił ich do pokoju.
Usiedli hałaśliwie. Krzesła zaskrzypiały. Elżbieta przeskanowała stół wzrokiem i jej twarz na moment jakby się wydłużyła. – A Dorota gdzie?
– zapytała ciocia Grażyna, nakładając sobie spory kawałek kurczaka. – Wyszła na chwilę – skłamał Michał. – Zaraz pewnie wróci. Zaczęli jeść.
Michał siedział jak na szpilkach. Patrzył, jak twarze krewnych powoli zmieniają wyraz. Pierwsza odezwała się Elżbieta, podnosząc na widelcu kawałek ziemniaka oblepiony majonezem. – Słuchajcie, ten majonez jakiś kwaśny.
Octem czuć. Dorota chyba najtańszy kupiła. – I ziemniaki twarde – dorzucił Bartek, odkładając widelec. – Niedogotowane.
Wujek Ryszard siłował się z kawałkiem piersi z kurczaka. Nóż skrobał po talerzu. – Twarda ta kura, jak podeszwa – mruknął. – W zeszłym roku pieczeń była sucha, w tym kurczak.
Coś Dorota formę traci. Ciocia Grażyna westchnęła ciężko. – A zobaczcie, nawet zieleninki nie pokruszyła na wierzch. Ani koperku, ani pietruszki.
Kiedyś to się kobiety bardziej starały. Teraz wszystko na odczepnego. Michał poczuł, jak coś zaciska mu się w gardle. Siedzieli przy jego stole, jedli jedzenie, za które on zapłacił ponad sześćset złotych, i z każdym kęsem coraz śmielej obgadywali Dorotę – tę samą Dorotę, która przez dwa lata znosiła ich uwagi, zmywała po nich talerze i udawała, że nic się nie stało.
I nagle coś w nim pękło. Uderzył pięścią w stół tak mocno, że kieliszki zadzwoniły, a talerz podskoczył na ceracie. Zapadła cisza, nagła i ciężka. – Dość – powiedział Michał.
Głos miał zachrypnięty, ale donośny. Ciocia Grażyna zamarła z widelcem w połowie drogi do ust. – Co ci się stało, Michałku? – Dorota tego nie gotowała.
Przy stole zrobiło się jeszcze ciszej. – Jak to nie gotowała? – Elżbieta zmarszczyła brwi. – A kto?
– Ja. – Michał wstał. – Próbowałem przygotować obiad. Mięso spaliłem, cała kuchnia jeszcze śmierdzi.
Sałatka nadaje się najwyżej do wyrzucenia. A wszystko to – wskazał na miski, kurczaka, śledzia i wędlinę – kupiłem godzinę temu w supermarkecie za rogiem, za ponad sześćset złotych, żebyście mieli co zjeść na moich urodzinach. Przez sekundę liczył, że ktoś się zaśmieje, że wujek Ryszard machnie ręką i powie: „Dobra, Michał, każdemu się zdarza”. Ale nie.
Twarz cioci Grażyny stwardniała w jednej chwili. Usta ścisnęła w cienką kreskę, a oczy zrobiły się zimne. – Czyli ty nas karmisz sklepową trucizną? – wycedziła.
– Jaką trucizną, ciociu? To normalne jedzenie z garmażerki. – Normalne? – prychnęła.
– My się przez pół miasta tłukliśmy, żeby ci urodziny zrobić, a ty nam wykładasz na stół jakieś resztki z marketu. – To nie są resztki. – A wyglądają jak resztki – rzuciła Elżbieta i odsunęła talerz. – Ja tego jeść nie będę.
Mam wrażliwy żołądek. Wujek Ryszard też odsunął talerz, aż widelec zsunął się na ceratę. – Słaby z ciebie gospodarz, Michał, powiem ci wprost. Baba weszła ci na głowę, a ty jeszcze tego bronisz.
Swoje urodziny po sklepach latasz. Żona powinna przy garach stać jak trzeba. – Dokładnie – podchwyciła ciocia Grażyna. – Kiedyś kobiety wiedziały, co to znaczy szanować męża i gości.
A Dorota, wielka pani, sukienkę założyła i gdzieś sobie poszła. – My do was z sercem – dodała Elżbieta. – A wy nam takie coś? No nie wierzę.
Zrobił się gwar. Mówili jeden przez drugiego, że Michał pantoflarz, że Dorota niewdzięczna, że rodziny się tak nie traktuje, że normalny mężczyzna umiałby żonę ustawić. Michał stał przy stole i słuchał, i z każdą sekundą robiło mu się coraz jaśniej w głowie, jakby ktoś powoli wycierał zaparowaną szybę. Dorota miała rację.
Od początku do końca. Oni nie przyszli do niego. Nie interesowało ich, czy jest szczęśliwy, zmęczony czy zawstydzony. Oni przyszli po pełny stół, po obsługę, po Dorotę krążącą z miskami i przepraszającą, że żyje.
A kiedy tego nie dostali, obraza była większa niż przy jakiejkolwiek rodzinnej krzywdzie. – Zbierajcie się – powiedział cicho. Nikt go najpierw nie usłyszał. – Co?
– spytała ciocia Grażyna. Michał wyprostował się i wskazał ręką na przedpokój. – Zbierajcie się. Koniec imprezy.
Teraz usłyszeli wszyscy. Ciocia Grażyna otworzyła usta, ale Michał nie pozwolił jej zacząć. – To są moje urodziny, mój dom i moja żona, o której nie będziecie tak mówić przy moim stole. Proszę wyjść.
Wychodzili długo i głośno. Krzesła szurały po podłodze, ktoś mamrotał pod nosem. Ciocia Grażyna trzaskała drzwiczkami szafy w przedpokoju, jakby każda półka była jej osobistym wrogiem. Elżbieta zarzuciła płaszcz z taką miną, jakby właśnie została śmiertelnie obrażona.
Wujek Ryszard na odchodne rzucił jeszcze:
– Jeszcze zatęsknisz za rodziną, zobaczysz. Michał nie odpowiedział. Kiedy drzwi zamknęły się za ostatnią osobą, w mieszkaniu zapadła cisza. Nieprzyjemna, ale czysta – bez mlaskania, bez uwag, bez cudzych pretensji.
Michał usiadł na kanapie. Nie włączył telewizora, nie sprzątał od razu. Siedział tak długo, może pół godziny, może więcej, patrząc na swoje dłonie. Myślał o Dorocie zmywającej po nocach talerze, o tych plastikowych pojemnikach cioci Grażyny, o sobie stojącym z boku i udającym, że nic wielkiego się nie dzieje.
Dopiero zgrzyt klucza w zamku go poruszył. Do mieszkania wpadły Dorota i Basia. Basia trzymała wielki balon, a policzki miała różowe od śmiechu. Dorota zdjęła płaszcz, spojrzała na pusty przedpokój, potem zajrzała do pokoju i zobaczyła stół z niedojedzonymi sałatkami.
– A gdzie delegacja? – zapytała ostrożnie. – Szybko dziś poszli – odpowiedział Michał. – Obrazili się.
Powiedziałem im, że jedzenie jest ze sklepu, że to ja je kupiłem, bo swoje spaliłem. A oni stwierdzili, że jestem pantoflarzem, skoro nie zmusiłem cię do gotowania. Dorota nie uśmiechnęła się triumfalnie. Nie powiedziała „a nie mówiłam”.
Usiadła obok niego i pogładziła go po plecach. – Przepraszam cię, Dorota – powiedział cicho. – Miałaś rację. We wszystkim.
– Wiem – odpowiedziała łagodnie. – Ale dobrze, że sam to zobaczyłeś. Michał wstał i podwinął rękawy koszuli. – Ja sprzątam.
– Michał, zostaw. Pomogę ci. – Nie. Moi goście, mój bałagan.
Dorota zaparzyła herbatę, a on wynosił talerze, zeskrobywał resztki, mył miski i szorował blat. Potem Dorota wyjęła z lodówki małe pudełko. W środku był domowy miodownik, równy i pachnący, z cienkimi warstwami kremu. Usiedli we troje przy czystym stole, pili herbatę i jedli ciasto, a Basia opowiadała, jak w kinie jeden chłopiec rozsypał popcorn na pół sali.
Michał patrzył na nie obie i pierwszy raz tego dnia poczuł, że naprawdę ma urodziny. – Wiesz, Dorota – powiedział, dolewając jej herbaty. – W przyszłym roku kończę czterdzieści siedem. Żadna okrągła rocznica.
Może pojedziemy na weekend do tego hotelu z basenem pod Krakowem? Dorota spojrzała na niego spod oka. – A ciocia Grażyna? – Przeżyję.
Wyłączymy telefony. Basia klasnęła w dłonie. – Będę mogła pływać, ile będziesz chciała. Dorota po raz pierwszy tego dnia uśmiechnęła się szeroko i szczerze.
– Zgoda. I tak sprawa rodzinnych urodzin została zamknięta raz na zawsze. Dom znowu był miejscem, w którym można było oddychać spokojnie.