Pierwszy tydzień emerytury nauczył mnie jednej ważnej rzeczy: kawa smakuje inaczej, gdy człowiek nie musi jej pić w biegu. Przez ponad czterdzieści lat mój poranek wyglądał tak samo – budzik, łazienka, pośpiech. Teraz miałem sześćdziesiąt cztery lata i plan, by się nie spieszyć. Maria twierdziła, że to pierwszy plan, którego mam szansę się trzymać.
Mieszkaliśmy we Wrocławiu, w dużym mieszkaniu, dawno spłaconym. Do tramwaju kilka minut, pod blokiem lipy, obok piekarnia. W pierwszych dniach emerytury odkryłem przyjemność kupowania rano bułek. Stałem przy oknie z kawą i patrzyłem, jak inni biegną do pracy.
Maria mówiła, że patrzę na nich jak król na poddanych. Może i tak. Pewnej niedzieli siedzieliśmy przy stole, dyskutując, co robić. Nic.
Nagle zadzwonił domofon. Wpadł nasz syn Łukasz z żoną Dorotą i dziesięcioletnim Kubą. Łukasz długo kręcił łyżeczką w filiżance. Wiedziałem, że coś jest nie tak.
„Mamy problemy z mieszkaniem” – powiedział w końcu. „Remont się przeciąga. Wynajem drożeje. Możemy u was pomieszkać?
Dwa, najwyżej trzy miesiące”. Spojrzałem na Marię. Już podjęła decyzję. „Oczywiście” – powiedziała.
„Przecież nie będziecie przepłacać”. Kuba aż podskoczył. „Będę mieszkał z dziadkiem? ” Ucieszyłem się.
Myślałem, że będzie więcej życia w domu. Tydzień później pod blok podjechał samochód, potem drugi, potem bus. Z aut wyciągano kartony, rowery, meble, zabawki – jak na przesiedlenie narodów. Maria spojrzała na mnie.
„Dużo tego mają”. Pokiwałem głową. Przez pierwsze tygodnie było zaskakująco dobrze. Dom ożył.
Rano ktoś chodził po korytarzu, ktoś szukał skarpetek. Kuba siadał naprzeciwko mnie przy śniadaniu i opowiadał o szkole. „Dziadek, Filip dostał uwagę”. „Za co?
” „Bo powiedział pani, że zadanie było bez sensu”. Wieczorami grał ze mną w szachy, z elastycznym podejściem do zasad. Raz przesunął wieżę po skosie. „Teraz są nowe przepisy”.
Łukasz zakrztusił się herbatą. Maria gotowała rosół, którego zapach chodził po całym mieszkaniu. Po obiedzie szliśmy na spacery. Któregoś dnia powiedziała: „Wiesz co?
Dobrze, że są”. Odpowiedziałem: „Też tak myślę”. Wtedy naprawdę tak myślałem. Po dwóch tygodniach zaczęły się drobiazgi.
Najpierw zniknął mój granatowy kubek z wyszczerbionym uchem – dostałem go od Kuby na Dzień Dziadka. Dorota przełożyła kubki do górnej szafki. „Tak będzie wygodniej”. Znalazłem swój prawie pod sufitem.
Potem w lodówce zmieniło się wszystko. Masło w drzwiach, moje ogórki z tyłu. „Zrobiłam trochę porządku”. Pewnej soboty Maria smażyła schabowe.
Dorota weszła do kuchni i zmarszczyła nos. „Może nie smażmy tyle. Potem całe mieszkanie pachnie”. Przez sześćdziesiąt lat zapach schabowego mi nie przeszkadzał.
Maria rzuciła mi spojrzenie znaczące: nie zaczynaj. Nie zacząłem. Remont Łukasza okazał się zjawiskiem przyrodniczym. Co tydzień miał się kończyć, co tydzień coś wypadało.
„Jeszcze dwa tygodnie” – mówił. Po miesiącu znowu: „Jeszcze dwa tygodnie”. Zaczęliśmy z Marią żartować, że nawet zamek w Malborku budowałby się szybciej. Dorota czuła się u nas coraz swobodniej.
Kupowała pudełka, koszyki, organizery. „To tutaj wygląda niepotrzebnie” – powiedziała, biorąc ceramicznego koguta, którego Maria dostała od swojej matki. Kogut zniknął. Potem serwetki, wazon, obrazki z korytarza.
Maria wzruszała ramionami: „Przecież nie wyrzuca, tylko chowa”. Pewnego popołudnia wróciłem ze spaceru i od razu poczułem, że coś jest nie tak. Salon wyglądał inaczej. Stół bliżej okna, lampa przesunięta, komoda pod inną ścianą.
I wtedy zrozumiałem. Nie było mojego fotela. Dużego, brązowego, wytartego na podłokietnikach. Siedziałem w nim pół życia.
„Gdzie jest mój fotel? ” – zapytałem. Dorota wychyliła się z kuchni. „W piwnicy”.
„Jak to w piwnicy? ” „Znieśliśmy go z Łukaszem. Psuje salon”. Patrzyła na mnie, jakbym zapytał, dlaczego deszcz jest mokry.
Ten fotel przeżył trzy remonty, dwie przeprowadzki, inflację i jednego kota. Nie przeżył Doroty. „Mogliście chociaż zapytać” – powiedziałem. Maria wtrąciła: „Stasiu, przecież tylko stoi w piwnicy”.
Spojrzałem na nią: „Ja też kiedyś będę tylko stał w piwnicy”. Zszedłem do piwnicy. Moja piwnica przestała być moją. Stały tam kartony Łukasza, rowery, walizki.
Moje narzędzia przesunięte pod ścianę. Klucza francuskiego szukałem dziesięć minut. Znalazłem go w pudle podpisanym „różne”. Człowiek całe życie układa narzędzia według własnego systemu, a potem ktoś robi z nich „różne”.
Łukasz zaczął pożyczać samochód. Najpierw pytał, potem tylko rzucał: „Pożyczam auto”. Aż pewnego ranka kluczyków nie było. „Łukasz pojechał” – powiedziała Maria.
„Gdzie? ” „Nie wiem”. Stałem z ręką nad pustą półką. Pierwszy raz poczułem, że muszę sprawdzać, czy mogę korzystać z własnych rzeczy.
Wieczorem powiedziałem Marii: „Coś tu jest nie tak”. Usiadła obok mnie. „Wiem”. „To dlaczego nic nie mówisz?
” „Daj spokój, Stasiu. To nasze dzieci”. „Nasze dzieci mają po trzydzieści kilka lat”. Westchnęła: „Jeszcze trochę”.
Przez Kubę nie chciałem robić awantury. Pokiwałem głową: „Dobra, jeszcze trochę”. Mój typowy dzień wyglądał tak: do ósmej byłem emerytem, o dziewiątej awansowałem na kierowcę, o dziesiątej na kuriera, po południu na mechanika albo magazyniera. Łukasz nigdy nie mówił tego złośliwie.
Dla niego to było naturalne. „Przecież i tak jesteś w domu” – powiedział raz. Utkwiło mi w głowie. Jakby emeryt nie miał życia, tylko siedział w przedpokoju w kurtce i czekał na polecenia.
Maria miała podobnie. Gotowała dla wszystkich. Dorota pytała: „Mamo, co jutro na obiad? ” To nie brzmiało jak pytanie, tylko jak kontrola jadłospisu w stołówce.
Potem pojawił się kosz z praniem stojący przed pralką bez słowa. Maria prała, suszyła, prasowała koszule Łukasza. „Ma trzydzieści kilka lat” – powiedziałem. „Chyba potrafi używać żelazka”.
Maria westchnęła: „Stasiu, nie zaczynaj”. Tym razem zacząłem. „Ty gotujesz, pierzesz, prasujesz, ja jeżdżę jak taksówkarz. Oni już nie pytają, czy możemy”.
„Przesadzasz. To tylko na jakiś czas”. „Ten jakiś czas trwa już bardzo długo”. Do rozmowy o obowiązkach doszło w sobotę rano.
Łukasz powiedział: „Jest nas teraz dużo w domu. Powinniśmy zorganizować obowiązki. Tato, jesteś na emeryturze, więc możesz ogarniać zakupy, samochód i Kubę. Mama i tak gotuje”.
„Mama i tak gotuje” – piękne zdanie. „A wy? ” – zapytałem. „My pracujemy”.
Dorota dodała: „I wydatki trzeba podzielić. Jedzenie, paliwo, rachunki”. Spojrzałem na nich. Nagle poczułem, że coś mi się w głowie spokojnie układa.
Uśmiechnąłem się: „Wiecie co? Świetny pomysł. Naprawdę potrzebujemy zasad”. Wieczorem usiadłem przy komputerze.
Maria weszła. „Co robisz? ” „Zasady. Sami chcieli”.
Przeczytała kilka linijek i zakryła usta dłonią. „Naprawdę chcesz to powiesić? ” „Oczywiście”. Następnego ranka wydrukowałem jedną stronę.
Na górze, dużymi literami: „Zasady mieszkania w domu Stanisława i Marii”. Poniżej: pokój dla dwóch dorosłych osób – miesięczna opłata ustalana pierwszego dnia miesiąca. Rachunki dzielone proporcjonalnie do liczby mieszkańców. Miejsce w garażu i piwnicy nie jest częścią bezpłatnego zakwaterowania.
Samochód właściciela nie jest samochodem rodzinnym. Przestawianie mebli i wynoszenie rzeczy wymaga wcześniejszego uzgodnienia. Dorośli piorą i prasują własne ubrania samodzielnie. Gotowanie Marii jest wyrazem dobrej woli, a nie usługą obowiązkową.
Opieka nad Kubą po wcześniejszym ustaleniu. Na samym dole, pogrubione: „Zniżka dla najbliższej rodziny: 0%, bo najbliższa rodzina powinna najlepiej wiedzieć, czym jest szacunek do cudzego domu”. Łukasz wszedł do kuchni, przeczytał kartkę i prychnął. „Tato, dobry żart”.
„Cieszę się, że ci się podoba”. „Naprawdę mam płacić za piwnicę? ” „Nie musisz. Możesz zabrać rzeczy”.
Pokręcił głową, jakby rozmawiał z człowiekiem, który postanowił hodować kozy na balkonie. Jeszcze nie rozumiał, że to nie dekoracja. Zrozumiał następnego ranka. Wbiegł do przedpokoju, otworzył szufladę.
„Tato, gdzie kluczyki? ” „U mnie do auta”. „Muszę jechać do pracy”. „Dorota wzięła samochód?
” „Tak”. „No popatrz, niezręczna sytuacja”. „To pożycz mi swój”. „Nie”.
„Dlaczego? ” „Bo dziś go potrzebuję”. „Gdzie jedziesz? ” „Jeszcze nie wiem”.
„To jak możesz go potrzebować? ” „Bardzo łatwo. Jest mój”. Łukasz zamówił taksówkę.
W południe zadzwonił. „Tato, odbierzesz Kubę ze szkoły? ” „Nie dam rady”. Cisza.
„Jak to nie dasz rady? ” „Normalnie”. „Przecież jesteś na emeryturze”. „Właśnie dlatego nie dam rady”.
„Co to znaczy? ” „Idziemy z mamą do kina”. „Do kina? ” „Tak.
Podobno wyświetlają film”. „Kuba jest twoim synem”. „Wiem. Świetnie.
Druga jasność w tym tygodniu”. Rozłączyłem się. Naprawdę mieliśmy bilety. Pierwszy raz od wielu tygodni nie wypadło nic rodzinnego.
Po kinie poszliśmy na kawę. Maria mieszała cappuccino i nagle powiedziała: „Wiesz co? Nawet przyjemne”. „Kino?
” „Nie to, że nie muszę wracać do domu, żeby komuś robić kolację”. Maria zaczęła się zmieniać. Kilka dni później Dorota wróciła z pracy. „Mamo, co dzisiaj na kolację?
” Maria nawet się nie zawahała: „Nie wiem”. „Jak to nie wiesz? ” „My ze Stasiem mamy stolik w restauracji”. „A my?
” Maria spojrzała na nią ze zdziwieniem: „A wy też macie rezerwację? ” Musiałem odwrócić głowę, żeby się nie roześmiać. Wieczorem w kuchni pachniało przypalonym makaronem. Łukasz stał przy garnku.
„Jak było? ” – zapytał chłodno. „Dobrze”. „My też mieliśmy ciekawy wieczór”.
Spojrzałem do garnka. „Widzę”. Kosz z praniem Doroty stał dwa dni przy pralce. Trzeciego nadal tam był.
Czwartego sama włączyła pralkę. Potem odkryła, że pranie trzeba wyjąć i że koszule nie prasują się same. Łukasz zaczął robić zakupy. Pierwszy raz wrócił z trzema torbami, ale bez połowy listy.
„Czego? ” – zapytałem. „No kilku rzeczy”. Maria zajrzała do siatki.
„Łukasz, miałeś kupić mleko”. „Zapomniałem”. „A chleb też”. „Ale kupiłeś chipsy.
Były w promocji”. Pokiwałem głową. Po dwóch tygodniach Łukasz wyglądał na bardziej zmęczonego niż ja przed emeryturą. Pewnego wieczoru opadł na kanapę.
„Człowiek wraca z pracy i jeszcze tyle rzeczy trzeba zrobić”. „Zakupy, pranie, Kuba, samochód? ” „Jak wyście to wcześniej ogarniali? ” Spojrzałem na Marię.
Maria na mnie. Uśmiechnąłem się. Dorota zaczęła wzdychać, potem trzaskać szafkami. Pewnego popołudnia wróciła wcześniej i zastała mnie w salonie.
Siedziałem w fotelu. Tak, w tym fotelu. Tymczasowo wyniosłem go z piwnicy. Dorota zatrzymała się w drzwiach.
„Ten fotel znowu tutaj”. „Wygląda na to, że tak”. „Przecież ustaliliśmy, że nie pasuje”. „Nie pamiętam, żebym coś ustalał”.
„Stasiu, naprawdę musisz wszystko robić na przekór? ” „Nie wystarczy, że siedzę? ” Wtedy weszła Maria: „Może wszyscy trochę spokojniej? ” Dorota odwróciła się do niej: „Mamo, ja naprawdę się staram, ale tu człowiek czuje się, jakby musiał o wszystko pytać”.
„Bo czasem warto zapytać” – powiedziałem. „Ale ja tu mieszkam. Tymczasowo”. To słowo ją zabolało.
„Tymczasowo. Ciągle to słyszę”. „Bo taki był plan”. „A co ja mam zrobić, jak remont się przeciąga?
” „Nic. Możesz mieszkać. Tylko nie urządzać naszego domu po swojemu”. Rzuciła torebkę na krzesło.
„Ja się już w ogóle nie czuję tutaj jak u siebie”. Popatrzyłem na nią spokojnie. „I wreszcie w jednej sprawie całkowicie się zgadzamy”. Dorota zamarła.
Maria przymknęła oczy. Nie cofnąłem słów, bo taka była prawda. Wieczorem Łukasz poprosił mnie na balkon. „Tato, możemy pogadać normalnie?
” „Możemy”. „Bez żartów”. „Dobrze”. „Jesteśmy rodziną.
Po co robisz z domu hotel? ” Popatrzyłem na niego. „Ja też myślałem, że jesteśmy rodziną. Dopóki nie postanowiliście ustalać zasad w moim domu”.
„Przecież chodziło tylko o obowiązki”. „Nie. Zaczęło się dużo wcześniej”. Pozwoliłem wam zamieszkać za darmo, bo jesteś moim synem.
Pomoc to nie oddanie komuś prawa do decydowania o naszym życiu. Dorota wyrzuciła mój fotel do piwnicy. „To tylko fotel”. „Właśnie.
Mój fotel w moim domu i nawet nie zapytała”. Potem kuchnia, piwnica, samochód, pranie, Kuba. Wszystko stało się oczywiste. „Nie chcieliśmy was wykorzystywać”.
„Może nie chcieliście, ale dokładnie to zaczęliście robić”. Łukasz spuścił wzrok. „To co teraz? ” „Macie dwa miesiące”.
„Chcesz nas wyrzucić? ” „Nie. Daję wam dwa miesiące na znalezienie mieszkania. Kocham ciebie, Kocham Kubę.
Możecie tu spokojnie zostać przez te dwa miesiące. Ale tu mieszkamy ja i twoja matka. Chcecie być gośćmi? Szanujcie gospodarzy.
Chcecie ustalać własne porządki? Róbcie to we własnym domu”. Patrzył na mnie długo. „Nie spodziewałem się tego po tobie”.
„Ja po was też nie”. Maria czekała przy stole. „Powiedziałeś? ” „Powiedziałem.
Dwa miesiące”. Westchnęła. „Myślisz, że dobrze zrobiłem? ” Długo milczała.
Potem położyła dłoń na mojej. „Myślę, że trzeba było to zrobić wcześniej”. Przez kilka dni Łukasz chodził wyjątkowo uprzejmy. „Dzień dobry, tato.
Czy mogę skorzystać z czajnika? ” Dorota była mniej subtelna. „Nie sądziłam, że rodzice mogą być aż tak egoistyczni” – powiedziała do Marii. Nie odpowiedziałem.
Nie musiałem już udowadniać. Wystarczyło, że sam wiedziałem, gdzie jest granica. Po tygodniu Łukasz zaczął oglądać ogłoszenia. Najpierw demonstracyjnie przy stole.
„No proszę, dwa pokoje i taki czynsz”. „Mhm”. „A tu jeszcze kaucja”. „Tak bywa”.
Patrzył, jakby czekał, że powiem: „Dobra, żartowałem”. Nie powiedziałem. Zaczął dzwonić, jeździć oglądać mieszkania. I wtedy zrobiło się spokojniej.
Termin był jasny. Dorota przestała przestawiać rzeczy. Pewnego dnia wyciągnęła z szafki ceramicznego koguta i postawiła go na dawnym miejscu. Maria zauważyła.
„Widziałeś? ” „Widziałem. Kogut wrócił. Rodzina się jednoczy”.
Parsknęła śmiechem. Łukasz też się zmienił. Któregoś ranka stanął przy drzwiach. „Tato, mogę dziś wziąć samochód?
Muszę obejrzeć mieszkanie”. Podniosłem wzrok znad gazety. To było pierwsze normalne pytanie od dawna. „O której wrócisz?
” „Koło szóstej”. „Dobra, tylko zatankuj”. Wieczorem samochód stał pod blokiem z pełnym bakiem. Da się.
Trzeba tylko pamiętać, że cudze rzeczy są cudze, nawet jeśli należą do ojca. W połowie drugiego miesiąca znaleźli mieszkanie. Trzypokojowe, na innym osiedlu, niedaleko szkoły Kuby. Wynajem na rok, dopóki remont się nie skończy.
Kiedy Łukasz podpisał umowę, przyszedł wieczorem do salonu. „Mamy mieszkanie”. Maria odłożyła książkę. „Naprawdę?
” „Od pierwszego przyszłego miesiąca”. W jej głosie usłyszałem ulgę i zwykłą matczyną radość. Tego tygodnia postanowiłem przywrócić fotel do salonu. Zszedłem do piwnicy z Łukaszem.
„Pomożesz? ” Spojrzał na fotel. „Jeszcze go chcesz? ” „Co to znaczy: jeszcze?
” Chwyciliśmy go z dwóch stron. Fotel był cięższy, niż go pamiętałem. Kiedy wnieśliśmy go do salonu, Maria stanęła w drzwiach. „On naprawdę tu wróci?
” Postawiłem fotel w dawnym miejscu. „Jest starsze od naszego małżeństwa. Należy mu się szacunek”. „Nasze małżeństwo też jest stare, dlatego ciebie nie wynoszę do piwnicy”.
„Spróbowałbyś? ” Łukasz roześmiał się pierwszy. To był pierwszy raz od tygodni, kiedy śmialiśmy się wszyscy bez napięcia. Ostatnie dni minęły szybko.
Pomagałem Łukaszowi pakować. Rozkręciliśmy biurko Kuby, znieśliśmy rowery. W piwnicy znalazłem mój klucz francuski, który mieszkał w pudle „różne”. „Tato, sorry za te narzędzia”.
„Już dobrze”. W dniu przeprowadzki pod blok podjechał bus. Tym razem sam nosiłem kartony. Maria pakowała im na drogę kanapki, choć powiedziałem jej, że przeprowadzają się kilka kilometrów, a nie emigrują do Australii.
„Człowiek może zgłodnieć”. Kuba biegał między nami i pytał, czy będzie mógł nocować u dziadków. „Będziesz mógł. Zobaczymy, jak będziesz się zachowywał”.
„A są jakieś zasady? ” „Kuba, nie zaczynaj”. Kiedy ostatni karton trafił do busa, Łukasz stanął obok mnie. Wyciągnął rękę.
Zamiast ją uścisnąć, klepnąłem go w ramię. „Jedź już. Dorota czeka”. Nie było wielkiego pojednania, nie było przemowy.
Nie było też wojny. Chyba właśnie tego chciałem najbardziej. Następnego ranka obudziłem się i przez chwilę nie wiedziałem, co jest nie tak. Cisza.
Żadnego biegania po korytarzu, żadnego „Tato, widziałeś kluczyki? ”, żadnego trzaskania szafką. Nawet moje kapcie stały tam, gdzie je zostawiłem. Usiadłem na łóżku.
Maria zawołała z kuchni. Poszedłem za zapachem kawy. Siedziała przy stole w szlafroku, wyglądała podejrzanie spokojnie. „No i co?
Tęsknisz za kim? ” Nie odpowiedziałem. Otworzyłem lodówkę. Na środkowej półce stał talerzyk z kawałkiem sernika.
Moim kawałkiem, który zostawiłem sobie poprzedniego wieczoru. Przez ostatnie miesiące rano znajdowałem pusty talerz i Łukasza mówiącego: „Myślałem, że już nie chcesz”. Wyjąłem sernik. Maria obserwowała mnie z uśmiechem.
„I jak? ” Postawiłem talerz na stole. „Na razie nie tęsknię”. Przez pierwsze dni mieszkanie wydawało się większe.
Można było przejść korytarzem bez omijania czyjegoś plecaka. Łazienka rano była wolna. W lodówce znowu wiedziałem, gdzie stoi masło. Maria otworzyła szafkę.
„Popatrz, kubki stoją jak dawniej”. Mój granatowy na dole, w zasięgu ręki. „Cywilizacja wróciła” – powiedziałem. Największą zmianą był wolny pokój.
Przez kilka dni stał pusty. Potem Maria zaczęła tam zaglądać. Któregoś popołudnia stanęła pośrodku. „Chciałabym tu zrobić coś swojego.
Miejsce do szycia, regał na książki”. „Maria, to nasze mieszkanie. Kogo mamy pytać? ” Popatrzyła na mnie i oboje się roześmialiśmy.
Po tygodniu pokój wyglądał zupełnie inaczej. Maszyna do szycia przy oknie, lampa, półki z książkami, kwiaty na parapecie. Ja też musiałem zostawić swój ślad. Wniosłem mały stolik, stary gramofon i oczywiście fotel.
Maria pokręciła głową. „Ty naprawdę wszędzie go będziesz ciągnął? ” „To już nie fotel, to członek rodziny. Ma nawet więcej praw niż niektórzy, bo nie rusza cudzych rzeczy”.
Od tamtej pory częściej wychodziliśmy. Raz do kina, raz na kawę. Któregoś weekendu pojechaliśmy w Karkonosze, bez wielkiego planu. Dwie noce, mały pensjonat, spacer, dobre jedzenie.
Maria powiedziała: „Dawno nigdzie nie byliśmy sami”. Miała rację. Ciągle było coś, a człowiek nie zauważa, kiedy przestaje mieć własne życie. Łukasz, Dorota i Kuba przyjeżdżali w niedziele.
Kuba czasem zostawał na noc, ale teraz różnica była ogromna. Dzwonili wcześniej, pytali, czy możemy. Dorota przynosiła ciasto. Łukasz nie otwierał już szafek jak u siebie.
Raz zapytał: „Tato, mogę wziąć z lodówki sok? ” „Możesz”. „Tylko pytam”. „Widzę postęp”.
Przewrócił oczami, ale się uśmiechnął. Znowu byliśmy rodziną, a nie pięcioma ludźmi próbującymi urządzić sobie życie w jednej kuchni. Pewnego wieczoru siedzieliśmy z Marią w nowym pokoju. Ona układała książki, ja poprawiałem płytę na gramofonie.
Spojrzała dookoła. „Ładnie tu, Stasiu”. „No. A jeśli kiedyś znowu poproszą, żeby u nas zamieszkać?
” Spojrzałem na nią. „Oczywiście, że ich przyjmiemy. Przecież to rodzina”. Maria uśmiechnęła się podejrzanie.
„Za darmo? ” Przeniosłem wzrok w stronę kuchni. Na lodówce wciąż wisiała stara kartka, trochę wyblakła, z plamą po kawie na rogu. Ale regulamin nadal był czytelny.
Spojrzałem z powrotem na Marię. „Maria, proszę cię, nie łam regulaminu”.