# Po śmierci męża pułkownika teściowa zażądała całego spadku. Sędzia znał jego ostatnią wolę
Sędzia otworzyła teczkę, jeszcze zanim moja teściowa zdążyła dokończyć zdanie.
Powiedziała spokojnie, że zna już treść ostatniej woli mojego męża i że to, co przed chwilą usłyszała od pani Barbary, nie zgadza się z dokumentem, który leży przed nią od tygodnia.
Teściowa zamilkła w połowie zdania.
Stała przy stole sędziowskim z kartką w drżącej dłoni, na której miała zapisane to, co zamierzała powiedzieć o rzekomej ostatniej rozmowie z synem. O tym, że mówił jej, iż wszystko ma zostać w rodzinie, w jej rodzinie, nie w mojej.
Sędzia powiedziała, że dokument, o którym mowa, dotarł do sądu jeszcze przed rozprawą wraz z odpisem z notarialnego rejestru testamentów i że jego treść jest jednoznaczna.
Siedziałam po drugiej stronie sali w czarnym płaszczu, w którym byłam też na pogrzebie i czułam, jak po raz pierwszy od miesięcy ktoś w tej sprawie mówi z pełną pewnością, opartą na dokumencie, a nie na czyichś wspomnieniach.
Nazywam się Anna Rutkowska. Mam 45 lat.
Jestem tłumaczką języka niemieckiego. Pracuję głównie dla firm z branży technicznej we Wrocławiu.
Mój mąż, pułkownik Ryszard Rutkowski, zmarł 5 miesięcy temu na zawał serca, 2 lata po przejściu na emeryturę wojskową.
Byliśmy małżeństwem przez 22 lata. Nie mieliśmy dzieci.
Mieszkaliśmy razem w domu na obrzeżach Wrocławia w Leśnicy, który kupiliśmy wspólnie 15 lat temu, remontując go stopniowo przez lata według wspólnych planów, które rysowaliśmy razem wieczorami przy stole w kuchni.
Żeby zrozumieć, dlaczego stałam tamtego dnia na sali sądowej, słuchając, jak teściowa domaga się całego spadku po własnym synu, muszę cofnąć się do czasów, zanim jeszcze poznałam Ryszarda.
Barbara Rutkowska, moja teściowa, zawsze uważała, że nie jestem odpowiednią żoną dla swojego syna.
Kiedy poznaliśmy się z Ryszardem, ona była już wdową, mieszkała sama w Jeleniej Górze.
Przez lata małżeństwa nasza relacja z teściową była chłodna, ale znośna. Odwiedzaliśmy ją kilka razy w roku na święta i urodziny.
Ryszard dzwonił do niej regularnie, co niedzielę, zawsze o tej samej porze. Nigdy nie zaniedbywał tego obowiązku, mimo że rozmowy często kończyły się jej narzekaniem na to, że rzadko go widuje, że powinien częściej odwiedzać matkę, zamiast spędzać cały czas ze mną.
Nigdy nie rozumiałam do końca, dlaczego tak bardzo mnie nie lubiła.
Może dlatego, że pochodzę z rodziny bez wojskowych tradycji. Może dlatego, że nie urodziłam wnuków, choć to nie była kwestia wyboru, tylko naszej wspólnej sytuacji zdrowotnej, o której teściowa nigdy nie chciała wiedzieć więcej niż potrzebowała, żeby mnie za to winić.
Ryszard mimo to zawsze bronił naszego małżeństwa przed matką. Spokojnie, ale stanowczo.
Pamiętam, jak kiedyś dawno temu powiedział jej wprost przy świątecznym stole, że jestem najważniejszą osobą w jego życiu i że oczekuje, iż będzie to szanowała, niezależnie od tego, co o mnie myśli.
Trzy lata temu u Ryszarda zdiagnozowano nadciśnienie i wczesne objawy choroby wieńcowej.
Lekarze zalecili zmianę trybu życia, mniej stresu, regularne badania kontrolne. Zaczął chodzić na wizyty do kardiologa co trzy miesiące, do tej samej przychodni, w której przez lata leczył się jako czynny oficer, zanim przeszedł na emeryturę.
W tamtym okresie, jak się później dowiedziałam, Ryszard zaczął też myśleć poważnie o uporządkowaniu spraw formalnych na wypadek, gdyby coś mu się stało.
Nigdy nie rozmawiał ze mną wprost o testamencie, uznając to chyba za temat zbyt trudny, żeby poruszać go na co dzień.
Rok temu, jak wynikało z dokumentów, które poznałam dopiero po jego śmierci, Ryszard umówił się na wizytę u notariusza we Wrocławiu, sam bez mojej wiedzy i sporządził testament notarialny.
Nie powiedział mi wtedy o tym ani słowa.
Nie wiedziałam wtedy, dlaczego zdecydował się zachować to w tajemnicy. Nie wiedziałam tylko, jak bardzo ta tajemnica okaże się kluczowa kilka miesięcy później.
Ryszard zmarł nagle w marcu podczas porannego spaceru z naszym psem w parku niedaleko domu.
Zawał serca, jak ustalili lekarze, prawdopodobnie szybki i jak mnie zapewniano, niemal bezbolesny.
Znalazł go sąsiad wyprowadzający własnego psa i natychmiast wezwał pogotowie, ale było już za późno.
Pogrzeb odbył się z pełnymi honorami wojskowymi na cmentarzu we Wrocławiu z udziałem kompanii honorowej z jego dawnej jednostki.
Teściowa przyjechała z Jeleniej Góry w towarzystwie swojej siostry, ciotki Ryszarda, Danuty.
Podczas pogrzebu teściowa zachowywała się chłodno, ale spokojnie. Nie spodziewałam się wtedy jeszcze, że to spokój przed czymś zupełnie innym.
Tydzień po pogrzebie teściowa zadzwoniła do mnie, mówiąc, że musimy porozmawiać o sprawach spadkowych, że jako matka ma prawo do części majątku syna i że oczekuje, iż uszanuje jego pamięć, dzieląc się z nią odpowiednio, zamiast zatrzymywać wszystko dla siebie.
Powiedziałam jej, że oczywiście porozmawiamy o wszystkim, ale że najpierw musimy poznać, czy Ryszard zostawił testament i jaka jest dokładna sytuacja prawna spadku.
Powiedziała, że jest pewna, iż nie zostawił żadnego testamentu, bo nigdy nie wspominał jej o czymś takim, a jako matka na pewno by o tym wiedziała.
To zdanie zabrzmiało dla mnie dziwnie już wtedy, jeszcze zanim poznałam prawdę, bo Ryszard, jak się okazało, rozmawiał z matką o wielu rzeczach, ale najwyraźniej nie o testamencie.
Mimo że według dziedziczenia ustawowego w przypadku braku testamentu to właśnie ona jako matka miałaby prawo do części spadku obok mnie jako żony.
Zaczęłam się zastanawiać, dlaczego tak bardzo naciska na temat rzekomego braku testamentu, zamiast po prostu poczekać na wynik formalnego postępowania spadkowego.
Zadzwoniłam do naszego wieloletniego znajomego, mecenasa Piotra Wieczorka, prawnika, z którym Ryszard konsultował się czasem w sprawach związanych z domem i formalnościami po przejściu na emeryturę wojskową.
Opowiedziałam mu o rozmowie z teściową.
Mecenas Wieczorek powiedział mi coś, co dało mi pierwszy punkt zaczepienia. Powiedział, że w Polsce istnieje notarialny rejestr testamentów, w którym notariusze rejestrują informacje o sporządzeniu testamentu, choć nie jego treść, i że warto sprawdzić, czy Ryszard w ogóle figuruje w tym rejestrze, zanim uznamy, że nie zostawił żadnego dokumentu.
Zapytałam, jak to sprawdzić.
Powiedział, że najlepiej zrobić to formalnie poprzez notariusza, który złoży zapytanie do rejestru, przedstawiając akt zgonu i dokument potwierdzający mój status małżonki.
Poszłam do notariusza tydzień później do kancelarii przy placu Solnym, gdzie niegdyś kupowaliśmy z Ryszardem pierwsze meble do naszego domu.
Pani Elżbieta Malinowska, notariusz, złożyła zapytanie do rejestru w mojej obecności.
Odpowiedź przyszła po kilku dniach.
Ryszard rzeczywiście sporządził testament notarialny rok wcześniej w innej kancelarii we Wrocławiu przy ulicy Świdnickiej. Notariusz, który go sporządzał, nazywał się Marek Sadowski.
Pojechałam do kancelarii notariusza Sadowskiego z aktem zgonu i dokumentami potwierdzającymi mój status żony.
Notariusz potwierdził, że rzeczywiście sporządzał testament dla Ryszarda Rutkowskiego rok temu i że zgodnie z procedurą po otrzymaniu informacji o śmierci testatora ma obowiązek przekazać wypis testamentu do właściwego sądu spadkowego.
Zapytałam, czy mogę poznać treść testamentu już teraz.
Powiedział, że formalnie musi najpierw dopełnić procedury przekazania dokumentu do sądu, ale że mogę spodziewać się wezwania w najbliższych tygodniach.
Nie wiedziałam wtedy, czy teściowa kłamie świadomie, twierdząc, że nie ma testamentu, czy naprawdę o nim nie wiedziała. Nie wiedziałam tylko, jak daleko jest gotowa się posunąć, żeby zdobyć cały majątek, niezależnie od tego, co Ryszard rzeczywiście postanowił.
Trzy tygodnie później otrzymałam wezwanie do Sądu Rejonowego dla Wrocławia Fabrycznej, wydział cywilny, w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku po Ryszardzie Rutkowskim.
Teściowa również otrzymała takie wezwanie jako spadkobierczyni ustawowa wskazana obok mnie w przypadku braku testamentu.
Tydzień przed rozprawą teściowa zadzwoniła ponownie, tym razem w zupełnie innym tonie niż wcześniej.
Powiedziała, że rozmawiała z prawnikiem, że w jej ocenie, jeśli jakikolwiek testament w ogóle istnieje, na pewno został sporządzony pod presją.
To był moment, w którym zrozumiałam, że teściowa przygotowuje się do formalnego zakwestionowania ważności testamentu, jeszcze zanim ktokolwiek z nas oficjalnie poznał jego treść.
Zadzwoniłam do mecenasa Wieczorka, przekazując mu tę rozmowę.
Powiedział, że powinniśmy przygotować się na to, że teściowa może próbować podważyć zdolność Ryszarda do sporządzenia testamentu, powołując się na jego stan zdrowia w ostatnim okresie życia.
Mimo że problemy kardiologiczne nie mają nic wspólnego ze zdolnością do świadomego podejmowania decyzji prawnych, poprosił, żebyśmy zebrali dokumentację medyczną Ryszarda z okresu sporządzania testamentu, potwierdzającą, że jego stan psychiczny i świadomość były w pełni zachowane, niezależnie od problemów z sercem.
Skontaktowałam się z kardiologiem Ryszarda, doktorem Wojciechem Nowakiem, prosząc o zaświadczenie dotyczące jego stanu zdrowia sprzed roku w okresie, kiedy sporządzał testament.
Doktor Nowak potwierdził w piśmie, że leczenie dotyczyło wyłącznie układu krążenia, że pacjent nigdy nie wykazywał żadnych zaburzeń poznawczych ani problemów ze świadomością i że podczas wszystkich wizyt prowadził rozmowy w pełni logiczne i samodzielne.
To był pierwszy solidny dokument, obalający z góry jakikolwiek argument o rzekomej niezdolności Ryszarda do sporządzenia ważnego testamentu.
Zebrałam też coś jeszcze, co miało ogromne znaczenie.
Przeglądając stare wiadomości i kalendarz Ryszarda w jego telefonie, znalazłam notatkę sprzed roku. W dniu, kiedy sporządzał testament, zapis brzmiał: „Spotkanie u notariusza: sprawa domu i Ani: załatwione jak chciałem”.
Ta krótka notatka sporządzona jego własną ręką w dniu wizyty u notariusza potwierdzała, że działał w pełni świadomie, zgodnie z własną wolą, bez żadnej presji i że wiedział dokładnie, co robi.
Na rozprawie tydzień później teściowa, tak jak się spodziewaliśmy, zaczęła od twierdzenia, że nie ma pewności co do istnienia jakiegokolwiek testamentu, a jeśli istnieje, to został sporządzony w wątpliwych okolicznościach.
Wtedy sędzia, pani Katarzyna Wróbel, otworzyła teczkę leżącą przed nią i powiedziała, że zna już treść ostatniej woli Ryszarda Rutkowskiego, ponieważ wypis testamentu wpłynął do sądu jeszcze przed dzisiejszą rozprawą zgodnie ze standardową procedurą.
Powiedziała, że w protokole notarialnym notariusz Sadowski szczegółowo opisał przebieg spotkania, w tym rozmowę z Ryszardem, podczas której testator wyraźnie i samodzielnie formułował swoje życzenia bez udziału jakiejkolwiek osoby trzeciej w gabinecie oraz że notariusz osobiście ocenił jego pełną zdolność do czynności prawnych.
Teściowa próbowała przerwać, mówiąc, że to niemożliwe, że syn na pewno by ją poinformował, gdyby robił coś tak ważnego.
Sędzia pozwoliła jej dokończyć, po czym zapytała wprost: „Czy pani dysponuje jakimkolwiek dowodem podważającym stan zdrowia psychicznego syna w dniu sporządzania dokumentu, poza własnym przekonaniem?”
Teściowa nie miała takiego dowodu.
Milczała przez dłuższą chwilę.
Wtedy sędzia przeszła do odczytania kluczowego fragmentu testamentu.
Ryszard napisał w nim, że cały swój majątek, w tym dom w Leśnicy oraz oszczędności zgromadzone na kontach bankowych, przekazuje w całości swojej żonie, mnie, jako wyraz wdzięczności za 22 lata wspólnego życia, wzajemnego wsparcia i lojalności.
Ale dalej w dokumencie znajdował się fragment, którego wcześniej nie znałam.
Ryszard napisał, że jest świadomy, iż jego matka może oczekiwać części spadku i dlatego chce jasno wyjaśnić swoje motywy, żeby uniknąć niepotrzebnych sporów po jego śmierci.
Napisał, że kocha swoją matkę, ale że przez całe dorosłe życie to żona była tą osobą, która wspierała go w trudnych momentach kariery wojskowej, znosiła długie okresy jego nieobecności związane ze służbą i budowała razem z nim dom.
Dodał też, że osobno, w formie darowizny sporządzonej za jego życia, przekazał już matce określoną kwotę pieniędzy, którą uznał za odpowiednie zabezpieczenie jej potrzeb i że uważa to za wystarczające i sprawiedliwe rozwiązanie.
To zdanie o wcześniejszej darowiźnie zaskoczyło mnie równie mocno jak teściową.
Nie wiedziałam wcześniej o żadnym takim przekazaniu pieniędzy.
Sędzia zapytała teściową wprost, czy potwierdza otrzymanie takiej darowizny od syna rok temu w okresie zbliżonym do sporządzenia testamentu.
Teściowa po dłuższym milczeniu przyznała, że rzeczywiście otrzymała wtedy pewną sumę pieniędzy, którą syn określił jako pomoc na remont dachu w jej domu w Jeleniej Górze, ale że nie łączyła tego z żadnym testamentem ani ostatecznym rozliczeniem spadkowym.
Sędzia odpowiedziała, że z treści dokumentu wynika jednoznacznie, iż Ryszard traktował tę darowiznę właśnie jako część swojego ostatecznego rozliczenia z matką w ramach świadomie zaplanowanego podziału majątku dokonanego jeszcze za życia, dokładnie po to, żeby uniknąć sporów, których teraz jesteśmy świadkami.
W sali zapadła cisza.
Ciotka Danuta siedząca obok teściowej spuściła wzrok.
Mecenas teściowej, którego zatrudniła tydzień wcześniej, próbował jeszcze argumentować, że nawet biorąc pod uwagę wcześniejszą darowiznę, matka powinna zachować prawo do zachowku zgodnie z przepisami prawa spadkowego dotyczącymi osób pominiętych w testamencie mimo bycia najbliższą rodziną.
Sędzia potwierdziła, że rzeczywiście zgodnie z prawem teściowa jako matka spadkodawcy ma prawo do zachowku.
Wyjaśniła jednak, że wysokość tego zachowku musi zostać pomniejszona o wartość darowizn otrzymanych od spadkodawcy jeszcze za jego życia, zgodnie z artykułem 996 kodeksu cywilnego.
Mecenas Wieczorek przedstawił wtedy dokumentację potwierdzającą wysokość przekazanej darowizny uzyskaną z wyciągów bankowych Ryszarda, które zachowałam po jego śmierci.
Kwota po przeliczeniu zgodnie z zasadami prawa spadkowego niemal w całości pokrywała należny teściowej zachowek, pozostawiając jedynie niewielką różnicę do rozliczenia.
Teściowa słysząc to wszystko, siedziała w milczeniu z twarzą, na której malowało się coś pomiędzy niedowierzaniem a rezygnacją.
Zrozumiałam wtedy, że przez cały ten czas w ogóle nie brała pod uwagę, że jej własny syn, świadomie i z troską, już wcześniej zadbał o to, żeby ona również nie została pominięta.
Sędzia zakończyła rozprawę, wydając postanowienie stwierdzające nabycie spadku zgodnie z treścią testamentu, z uwzględnieniem należnego teściowej pomniejszonego zachowku do uregulowania w rozsądnym terminie.
Nie krzyczałam ani razu podczas całej rozprawy.
Nie musiałam.
Dokument sporządzony przez Ryszarda rok wcześniej w tajemnicy przede mną mówił za mnie wszystko, co sama chciałabym powiedzieć, ale nigdy nie znalazłabym na to odwagi w obecności teściowej.
Po rozprawie na korytarzu sądu teściowa podeszła do mnie po raz pierwszy od lat bez chłodu w głosie.
Powiedziała, że nie wiedziała o darowiźnie w tym kontekście, że myślała, iż to zwykła pomoc na remont, a nie część jakiegoś większego planu.
Powiedziałam jej, że rozumiem, że to może być trudne do przyjęcia, ale że Ryszard, jak widać z dokumentu, bardzo dokładnie przemyślał, jak zadbać o nas obie, każdą na swój sposób, zanim jeszcze zachorował poważniej.
Nie doszłyśmy tamtego dnia do pełnego pojednania, ale po raz pierwszy od 22 lat teściowa spojrzała na mnie bez tego chłodu, który zawsze czułam w jej obecności.
Uregulowałam należny jej zachowek w ciągu miesiąca, zgodnie z postanowieniem sądu, bez zbędnej zwłoki, chcąc zamknąć tę sprawę w sposób godny pamięci Ryszarda, a nie w atmosferze dalszego konfliktu.
Pięć miesięcy po tamtej rozprawie zaprosiłam teściową do domu w Leśnicy.
Po raz pierwszy odkąd zaczęła się cała sprawa spadkowa.
Przyjechała, obejrzała dom, który razem z Ryszardem remontowaliśmy przez 15 lat. Usiadła w salonie w fotelu, w którym on zawsze siadał wieczorami.
Rozmawiałyśmy tego dnia dłużej niż kiedykolwiek wcześniej o Ryszardzie, o jego dzieciństwie, o rzeczach, których nigdy wcześniej mi nie opowiadała.
Nie stałyśmy się bliskimi przyjaciółkami tamtego dnia, ale coś między nami się zmieniło, jakby ta sprawa, mimo całego bólu, w końcu zmusiła nas obie do zobaczenia się nawzajem inaczej niż wcześniej.
Rok po śmierci Ryszarda wciąż mieszkam w naszym domu w Leśnicy z jego psem, starym labradorem imieniem Max, który towarzyszył mu podczas tego ostatniego porannego spaceru.
Wróciłam do pracy jako tłumaczka, choć w mniejszym wymiarze, dając sobie czas na żałobę.
Czasem myślę o tamtej notatce w telefonie Ryszarda. „Sprawa domu i Ani. Załatwione jak chciałem”.
Myślę o tym, jak bardzo, mimo że nigdy nie powiedział mi o tym wprost, dokładnie przemyślał, jak zadbać o mnie i o swoją matkę, każdą po swojemu, zanim jeszcze cokolwiek się wydarzyło.
Ale to nie ta notatka ostatecznie rozstrzygnęła sprawę w sądzie.
To był dokument sporządzony rok wcześniej u notariusza w tajemnicy, który sędzia znała już, zanim teściowa zdążyła dokończyć swoje pierwsze zdanie na sali.
Gdybyś była na moim miejscu, czy sprawdziłabyś rejestr testamentów, zanim uwierzyłabyś, że twój mąż nie zostawił żadnej ostatniej woli? Napisz w komentarzu, co byś zrobiła.
Jeśli ta historia cię poruszyła, udostępnij ją komuś, kto potrzebuje usłyszeć, że prawda spisana raz w odpowiednim miejscu potrafi przemówić głośniej niż najgłośniejsze roszczenia.